Pablo Gil: Refah Devletinin Sürdürülemez Matematiği ve Konut Çıkmazı

Kırk yıllık piyasa tecrübesiyle konuşan ekonomist Pablo Gil, bu kez alıştığı formatın tamamen dışına çıkıyor: ortada metin yok, grafik yok, yalnızca duygu yüklü ve sert bir muhasebe var. Tezi ilk cümlede net: siyasetçiler refah devletinin gerçek durumunu bildikleri hâlde söyleyemiyor, çünkü gerçeği söylemenin sandıktaki bedeli çok ağır olur. Ona göre yıllardır seçmene her şeyin çözülebileceği söylendi, oysa mali tablonun taşıma gücü çoktan aşıldı.

Refah devleti denilen düzen, işsizlik güvencesinden kamu eliyle sunulan eğitim ve tedavi hizmetlerine, kırılgan kesimlerin barınmasından ulusal güvenliğe kadar geniş bir koruma şemsiyesi demek. Gil'in çizdiği resimde rahatsız edici olan, bu şemsiyenin her yıl daha fazla açılması istenirken sapını tutan elin zayıflaması: vatandaş daha geniş güvence talep ediyor, yönetimler ise borç ve faiz baskısı karşısında giderek daha az manevra alanına sahip. İspanya bu gerilimin sahnesi, ama oyun yalnızca orada oynanmıyor.

Bu bir İspanya hikâyesi değil; aynı sıkışma Almanya'da, Fransa'da çok daha görünür biçimde, İngiltere'de ve ABD'de, özellikle gelir dağılımının alt yarısında yaşanıyor. Ortak payda bir düzen sorunu: on yılı aşkın süredir gelirden fazla harcama yapılması ve aradaki farkın borçla kapatılması. Ekonomi büyürken bu düzen saklanabildi, çünkü borçlanmanın maliyeti neredeyse sıfırdı. Musluklar açıkken kimse su faturasını konuşmadı.

Sıfır faizli yılların mirası

2010 ile 2021 arasında gelişmiş ekonomiler para tarihinde eşi az görülür bir dönem yaşadı: politika faizleri sıfırda, hatta bazı ülkelerde eksi bölgede seyretti. Devletler tahvil ihraç edip neredeyse bedavaya, bazı vadelerde ise üstüne para alarak borçlanabildi; anlatıcı o yıllarda negatif getirili tahvil stokunun 18 trilyon avro ölçeğine ulaştığını hatırlatıyor. Bu, kalıcı sanılan geçici bir kurguydu ve pek çok karar verici o günlerin sonsuza dek süreceğini varsaydı. O varsayımın bedeli bugün ödeniyor.

Kurgunun intikamı enflasyon oldu. Pandemi sonrasından bu yana gelişmiş ekonomilerde kümülatif fiyat artışı ülkeye göre yüzde 20 ile yüzde 25 arasında birikti; yani parasını koruyamayan herkes sessizce yoksullaştı. İspanya'da tablo daha sert: nominal maaşlar artmış görünse de enflasyondan arındırılmış reel ücret neredeyse 8-9 yıldır yerinde sayıyor. Euribor Rates kayıtları o dönemin faiz diplerini, TradingEconomics derlemeleri ise avro alanı gösterge faizinin bugün yüzde 2,65 düzeyinde gezindiğini ortaya koyuyor. Tarihsel ölçüye göre hâlâ ılımlı sayılan bu oran, sıfıra alışmış bütçeler için sert bir şok demek.

Sorun yalnızca yeni borçlanmanın pahalanması değil; vadesi dolan eski borçların yenilenmesi. 2019-2020'de sıfır veya negatif oranla ihraç edilen kâğıtlar itfa oldukça, yerlerine bugünkü oranlardan yenileri konuluyor ve faiz yükü katlanarak büyüyor. Üstelik uzun vadeli finansman maliyeti kısa vadeli oranlardan daha hızlı yükseliyor; yani baskı geçici değil, vade yapısının içine işlemiş durumda. TradingEconomics verilerine göre İspanya'nın borcu milli gelire oranla 2020'deki yüzde 119,3'lük zirveden yüzde 100,7'ye geriledi; BBVAResearch ise bütçe açığının 2025 sonunda milli gelirin yüzde 2,4'ü dolayına indiğini hesaplıyor. BNPParibas projeksiyonu 2026'dan itibaren faiz dışı fazla öngörüyor, fakat bu, harcama disiplininin korunması şartına bağlı bir beklenti.

Vatandaşın cüzdanında bu tablo en çok barınmada fark ediliyor. Konut fiyatları genel fiyat artışının belirgin biçimde üzerinde koşarken reel gelir yerinde sayınca, satın alma gücü makası her yıl açılıyor. Idealista araştırması 2025 ilk çeyreğinde hanenin ev almak için gelirinin yüzde 23'ünü, kiralamak için ise yüzde 36'sını ayırmak zorunda kaldığını gösteriyor; on vilayet başkentinde kira yükü gelirin yüzde 30'unu aşmış durumda. Bir başka deyişle, maaş aynı maaşken evin fiyatı başka bir ligde oynuyor.

Buharlaşan kiralık arzı

Kiralık piyasasında arz tarafı âdeta buharlaştı. Idealista veri biriminin ölçümüne göre İspanya'da kiralık ilan stoku 2020 sonundaki zirvesine kıyasla yüzde 56 eridi; Mart 2020 ile Ocak 2025 arasında Barselona'daki düşüş yüzde 58,1'i, Madrid'de yüzde 46,7'yi buldu. Talep aynı dönemde şişerken ilanlar yarıya inince kiralar rekor üstüne rekor kırdı. Alegria Realestate derlemesi 2025'te kiraların yüzde 8,5 yükseldiğini ve yıl sonunda metrekare başına 14,7 avroya ulaşıldığını aktarıyor. Ev arayan binlerce kişi için uzun dönemli kiralık bulmak artık neredeyse imkânsız.

Bu noktada 2023 tarihli konut düzenlemesi tartışmanın merkezine oturuyor. Düzenleme iyi niyetle, kiracıyı korumak hedefiyle yazıldı; fakat anlatıcıya göre sonuç felaket oldu. Katalonya örneği çarpıcı: tavan uygulamalarının ardından Barselona'da arzın dramatik biçimde çekildiği, ilanların beşte dördüne yakın bölümünün kaybolduğu belirtiliyor. Idealista uzmanları 2026'da Katalonya'da arzın tarihî diplerde kalmaya devam edeceğini, ev sahiplerinin bir bölümünün ilanları piyasadan çektiğini, bir bölümünün ise tavan dışı kalan mevsimsel kiralamaya kaydığını aktarıyor. Niyet ile sonuç arasındaki makas, tek başına bu örnekte bile devasa.

Gil tabloyu bir sandalye oyununa benzetiyor: ortada on kişi, yalnızca sekiz sandalye var ve herkes birbirini suçluyor. Oysa ona göre kavga edenlerin değil, eksik sandalyelerin konuşulması gerekiyor; yani mesele kimin ev sahibi olduğu veya fiyat etiketinin kaç yazdığı değil, yeterli sayıda konutun inşa edilmemesi. Arz talebi dengelediğinde fiyatın sakinleştiğini, arz talebi aştığında gerilediğini hatırlatıyor. Yeni kararnamelerin ise arzı büyütmek yerine mevcut sekiz sandalyeyi on kişi arasında yeniden paylaştırdığını, 50 bin avroluk alım destekleri gibi talep teşviklerinin er ya da geç fiyatlara yansıyacağını savunuyor.

Tartışmanın bir başka cephesi mülkiyet güvencesi. Kiracının korunması anayasal bir değerken mülkiyet hakkı da aynı metinde yazıyor; ev sahibine kira ödenmemesi riskinin kamuya yıkılması gibi formüller, uygulamada yıllarca geciken yardım örnekleri hatırlatılınca inandırıcılığını yitiriyor. Yanardağ felaketi ve sel yardımlarının mağdurlara ulaşmasının aldığı süre, kâğıt üzerindeki garantilerle gerçek hayat arasındaki farkı gösteriyor. Bu çifte standart hissi, sokaktaki öfkenin yakıtına dönüşüyor.

Kutuplaşma, vergi makası ve çıkış arayışı

Siyasi cephede ise anlatı mühendisliği devrede. Her başarısızlıkta suçun karşı kampa yıkılması, kırmızı-siyah kamplaşması ve taraftar toplamaya dayalı dil, geniş kesimleri veri konuşamaz hâle getiriyor. Anlatıcı, yönetenlerin sorunu çözmekten çok hikâyeyi kontrol etmeye, hikâyeyle de oyları ve meclisteki koltukları korumaya odaklandığını söylüyor. Kutuplaşmış bir kalabalık sürü gibi yönetilir; oysa veriyi okuyan, ısırganlığını koruyan bir kamuoyunu yönetmek çok daha zordur. Bu yüzden ona göre asıl kavga barınma veya maaş kavgası değil, kimin neye inanacağına karar verme kavgası.

Vergi cephesi resmi tamamlıyor. Gelir vergisi dilimleri fiyat artışına göre güncellenmeyince çalışan her yıl biraz daha fazla vergi ödüyor; şirket kazançlarından personele ayrılan pay tartışması ve desteklere rağmen beklenen etkiyi üretemeyen emek örgütleri de cabası. Anlatıcının sorusu yalın: neden hiç kimse kök nedene, yani arz yokluğuna ve reel gelir durgunluğuna saldırmıyor? Çünkü kök nedenin çözümü yıllar sürer, oylama takvimi ise aylarla konuşur. Yardımlaşma söylemi büyürken sosyal konut inşasında kıta sonlarında gezilmesi, bu çelişkinin en somut fotoğrafı.

Kapanışta Gil, yurttaşa kendi korunma planını kurma çağrısı yapıyor ve 17 Ekim'de Madrid'de düzenlenecek buluşmayı işaret ediyor: küresel güç dengelerinden gayrimenkule, değerli metallerden kripto varlıklara, halka açık olmayan şirketlerden vergi düzenine kadar geniş bir korunma haritası konuşulacak. Rahatsız edici soru ise bakiye kalıyor: siyasetçiler bir gün yalanı bırakıp gerçeği söylese ne olur? O güne kadar faturayı enflasyonla ödeyen kesimlerin tek sigortası, veriyi okuyup kendi bütçe matematiğini kurması. Bu, karamsar bir kehanetten çok, gecikmiş bir olgunluk çağrısı.