Hürmüz'de Rekor Saldırılar, Dizel Şoku ve Sosyalizm Tartışması

Ekim ayının ilk haftası Hürmüz Boğazı savaşın en kanlı gemi bilançosunu yazdı. USNI kayıtlarına göre ekimde neredeyse her gün bir gemi vuruldu; 1 Ekim ile salı günü arasında dokuz gemi, çoğu ham petrol tankeri, boğazda ya da Umman açıklarında hedef alındı, ardından iki saldırı daha geldi. Londra merkezli Lloyd's List editörüne göre 28 Eylül ile çarşamba arasındaki 12 saldırı, savaşın başından beri görülen en yüksek haftalık toplamdı. Bu tabloya rağmen Washington hattında zafer söylemi yükseliyor ve yönetim ara seçimlerden önce İran'a yeni saldırı olmayacağını ilan ediyor; Politico aktarımına göre abluka sürerken görüşmeler devam edecek. Fakat tahmin piyasası bu iyimserliği satın almıyor; boğaz trafiğinin 2027 ortasına kadar normale dönme olasılığı yüzde 40'ların ortasında fiyatlanıyor.

Son günlerde çevrim içi çevrelerde yayılan teze göre haftalık tanker geçişi savaş öncesi düzeye döndü, İran'ın füze kapasitesi çöktü ve Tel Aviv'e saldırı durdu; yani tablo bir Amerikan zaferi gibi okunuyor. Ekonomist Richard Wolff bu okumayı tersine çeviriyor: saldırıdan önce boğaz zaten açıktı, milyarlarca dolarlık harcama ve can kaybından sonra eski duruma dönmeyi zafer ilan etmek, sonucu makyajlamaktan başka bir şey değil. ForeignPolicy analizindeki ayrıntı da bu şüpheyi destekliyor; ham petrol akışı toparlanmış görünse de benzin ve dizel gibi rafine ürünler boğazdan çıkamıyor, Amerikan donanmasının refakat ettiği tanker konvoyları pompaya rahatlama taşımıyor. Üstelik boğazın açıldığına dair açıklamaların daha önce en az sekiz kez boşa çıktığını hatırlatan Wolff, savaş propagandasında gerçeğin ilk kayıp olduğunu söylüyor.

Nükleer program iddiası ve coğrafya gerçeği

İran'ın nükleer programının yirmi yıl geriletildiği iddiası söyleşinin en sert takaslarından birini doğuruyor. Reuters kayıtlarına göre İsrail 28 Şubat'ta İran'a karşı önleyici saldırı başlattı ve Tahran'ın Batı ile nükleer anlaşmazlığında diplomasi umudu iyice karardı; konuk, bu ilk gün Devrim liderinin öldürüldüğünü, oysa aynı ismin dini gerekçelerle nükleer silaha karşı duran kilit figür olduğunu savunuyor. Daha da çarpıcı olan, Uluslararası Atom Enerjisi denetimlerinin yerini belirlediği bilim insanlarının daha sonra hedef alınması ve geçen yılki 12 günlük savaşın ardından programın tamamen yok edildiği açıklamasına rağmen bu yıl yeniden vurulması. Wolff'a göre bu çelişki, nükleer söylemin askeri harekâtı meşrulaştırma işlevini ele veriyor. Coğrafya ise iddiayı büsbütün boşa düşürüyor: İran Hazar üzerinden Rusya ile komşu, Çin dünyanın en büyük silah üretim üssü ve üç ülke aynı blokta yan yana duruyor; Tahran istediği füzeye ya da insansız araca telefonla ulaşabilecekken, Washington'un bu akışı durdurma şansı yok denecek kadar az. İsrail'in ilan edilmemiş cephaneliği de tabloya eklenince, nükleer gerekçeli savaş dünya kamuoyunda haydutluk ya da akıl tutulması gibi okunuyor.

Boğazın ne zaman açılacağı sorusunun yanıtı Tahran'ın şartlarında gizli. Konuğun aktardığına göre İran yönetimi, Körfez'deki Amerikan üslerinin boşaltılmasını ve bölgenin kendi kaderini tayin etmesini istiyor; Kuveyt, Bahreyn ve Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki üslerin zaten ağır hasar aldığı, çekilme karşılığında geçiş ücretlerinin dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılmasına bağlanacağı öne sürülüyor. Piyasa bu pazarlığın kısa süreceğine inanmıyor ve savaşın 2028'e sarkma olasılığını yarıdan yüksek fiyatlıyor. Maritime Executive verileri de temkinli olmanın nedenini gösteriyor: Brent vadeli 104 dolara, Dated Brent 136 dolara tırmandı, Körfez Doğu Asya hattında günlük navlun 1,4 milyon doları geçti. Antigua bayraklı Acers tankerinin üç insansız araçla vurulup makine dairesinde yangın çıkarması ve Musandam açıklarındaki ikinci saldırı, ayın saldırı sayısını 13'e taşıdı; bu risk primi varken armatörün boğaza dönüşü hızlandırması için neden yok.

Amerika neden çekilmiyor sorusuna verilen yanıt, maliyet ile takıntı arasındaki gerilimi anlatıyor. Asıl önceliğin Çin olduğu, Orta Doğu'nun ise kontrol edilemez bir girdaba dönüştüğü belirtiliyor; İran'ı haritadan silme söyleminin savaş suçu anlamına geleceği, 92 milyonluk sanayileşmiş bir ülkeyi Vietnam ya da Afganistan ölçeğiyle kıyaslamanın gerçekçi olmadığı vurgulanıyor. Yönetim içinde bile en az maliyetli çıkışın çekilme olduğunu savunanlar bulunduğu, 3 Kasım ara seçimleri öncesi kaybı büyütmemenin akılcı yol olduğu dile getiriliyor. Politico notlarına göre Washington saldırıları durdururken ablukayı korumakta ısrar ediyor; Tahran ise ticaret ve iyi ilişki istediğini tekrarlıyor. Körfez başkentlerinin şimdiden Tahran ile temas kurması, Amerikan şemsiyesi çekildiğinde bölgenin yeni güç dengesini kendi başına kuracağını düşündürüyor; faturayı ödeyen çekilince İsrail'in askeri dokunulmazlık döneminin de kapanacağı savunuluyor.

Sigortadan pompaya enflasyon zinciri

Petrolün savaş öncesi fiyata döndüğü açıklaması, maliyet zincirinin yalnızca ilk halkasına bakıyor. Her tanker seferi sigortalanmak zorunda ve vurulma riski primi olağanüstü düzeye taşıdı; gemi batmasa bile poliçe bedeli seferin kârını eritiyor. Maritime Executive kayıtlarındaki tablo net: hasarlı Acers'in bacası ve güvertesi isabet aldı, makine dairesi yandı, aynı gün bir ham petrol tankeri daha vuruldu ve kimse yaralanmasa bile oranlar rekor kırdı. Bu yüzden trafik kâğıt üzerinde toparlansa bile armatörler boğaza giremiyor; fiziki akış ile ekonomik akış birbirinden kopmuş durumda. ForeignPolicy değerlendirmesi de aynı kopuşa işaret ediyor: Amerikan ablukası ve donanma refakati ham petrolü çıkarıyor ama rafine ürün kıtlığı sürdükçe benzin ve dizel fiyatlarında aylarca rahatlama beklenmiyor. Enflasyonun asıl dalgası böylece gecikmeli geliyor ve hanehalkı faturası seçim sonrasına sarkıyor.

Dizel krizi bu gecikmiş dalganın merkezi. NBCNews verilerine göre ulusal ortalama dizel fiyatı eylülde ilk kez galon başına 6 doları aştı, normal benzinin 4,29 dolara çıktığı haftada dizel şubat sonundan beri yüzde 60 yükseldi. KPMG başekonomistinin sözleri zincirin neden kritik olduğunu özetliyor: tarladan market rafına, taşımacılıktan gıdaya her kaleme dizel farkı ekleniyor ve yüksek maliyet aylarca enflasyon sorunu olarak kalacak. Fortune kayıtlarındaki Rusya anlaşması da çare gibi görünmüyor; Trump ile Putin arasındaki 300 bin tonluk acil sevkiyat, kasımda 500 bin ton ve sonrasında 4 milyon tonluk paket, Ukrayna savaşı sonrası konan Rus petrolü ithalat yasağının tersine çevrilmesi anlamına geliyor. Uzmanlar bunu Titanik'te sandalye kaydırmaya benzetiyor; fiyat 22 Eylül'de 6,53 dolarla rekor kırdıktan sonra 6,28 dolarda seyrediyor, geçen yıl aynı dönem 3,68 dolardı. Yani dışarıdan taşınan dizel, yapısal açığı kapatmaya yetmiyor.

Tarım kuşağı savaşı iki cephede yaşıyor: mazot deposu ve işçi kadrosu. KVPR mikrofonuna konuşan Central Valley çiftçileri, hasat kapanırken hem rekor mazot hem de göçmen baskınlarıyla boğuşuyor; Fresno County kırsalında tarım işçilerinin gözaltına alınması toplulukta soğuk duş etkisi yaratırken, ulusal dizel 4,39 dolar, Kaliforniya'da 6,44 dolar düzeyinde. Çiftçi örgütü liderinin sözleri tabloyu özetliyor: maliyet yüzünden kültürel bakım işleri kısılıyor, gelecek yılın ekimi tehlikeye giriyor, Teksas'a mal taşıyan bir kamyoncu deposunu doldurmak için yüzlerce dolar ödüyor. Konuğun aktardığı ulusal rakamlar daha sert: son bir yılda dizel iki katından fazla arttı, 1,5 milyon kişinin sınır dışı edilmesi tarlada hasat edecek el bırakmadı, petrol kaynaklı azot ve Kanada kaynaklı potas gübresi gümrük duvarına takıldı. Çiftçilerin dizel ihracat yasağı talebine rafinericilerin üretim kısma tehdidiyle yanıt vermesi, gıda enflasyonunun siyasetle nasıl kilitlendiğini gösteriyor.

Savaş siyaseti ve kırılan Amerikan rüyası

Savaşın siyasete dönüşü, önceki işgallerden farklı bir başlangıç noktasından geliyor. Vietnam, Afganistan ve Irak'ta harekâtlar çoğunluk desteğiyle açılmıştı; bu kez çoğunluk en baştan karşıydı ve tüketici güvenindeki çöküş bu kırılmayı doğruluyor. Konuk, 3 Kasım oylamasından önce savaşı bitirmenin yönetimin elindeki en güçlü hamle olduğunu, barış ilan edip askerleri eve döndürmenin seçim yenilgisini zafere çevirme şansı taşıdığını söylüyor. Nobel Barış Ödülü'nün Güney Afrikalı bir isme, adeta Trump karşıtı bir mesaja dönüşmesi de küresel havayı özetliyor. Fakat sorunların Trump'tan eski olduğu vurgusu önemli: ondan önceki on başkan da üretimi geri getirme sözü verdi, hiçbiri başaramadı; şirketler kâr için Çin, Hindistan ve Brezilya'ya taşındı. Bu yapısal çürüme, savaş bitse bile seçmenin öfkesinin dinmeyeceğini anlatıyor; ekonomi yönetimi değişse de fatura ortada kalıyor.

Sanayi üssü kaybolmadan bu tablo anlaşılamaz. İkinci Dünya Savaşı filmlerindeki Amerikan üretim üstünlüğü artık tarihte kaldı; Avrupa ve Amerika'dan çıkan imalat Çin'de toplandı ve İran'ın insansız araç ile füze ihtiyacı Rusya ile Çin hattından karşılanıyor. Ukrayna'ya, İsrail'e ve Körfez'e akan mühimmat stokları eritirken, Washington'un kendi güvenliğini riske attığı uyarısı yapılıyor. 1960'ların güç koordinatlarıyla konuşan siyasetçilerin değişimi ıskaladığı, her imparatorluk gibi Amerikan üstünlük döneminin de kapandığı tezi söyleşinin omurgası. Bu tez abartılı bulunabilir; fakat rafineri kapasitesi, mühimmat envanteri ve ticaret açığı yan yana konduğunda, askeri harcamayla kapatılamayacak bir üretim açığı görünüyor. Ekonomi ile jeopolitik böylece aynı düğümde birleşiyor: para basılabilir ama fabrika basılamaz.

Kamuoyu yoklamaları bu düğümün siyasal karşılığını ölçüyor. Gallup'un eylülde yayımlanan, ağustosta yapılan ölçümüne göre Amerikalıların yüzde 43'ü sosyalizme olumlu bakıyor; bu oran 2010'dan beri ilk kez yüzde 39 sınırını aştı ve büyük şirketlere duyulan güveni geride bıraktı. Kapitalizme olumlu bakış yüzde 55'te sabit kalırken büyük işletmeler yüzde 35'e geriledi, serbest girişim yüzde 77 ile, küçük işletmeler yüzde 95 ile zirvede duruyor. Gençlerde tablo daha keskin; programda paylaşılan yaş kırılımına göre 18-34 grubunda sosyalizm kapitalizmin önüne geçiyor. Wolff bu sayıları sosyalizm bilgisiyle değil kapitalizm hayal kırıklığıyla okuyor: öğrenciler sistemi tanımıyor, çünkü kamusal tartışmada ya hiç anlatılmıyor ya da küçümseniyor. Üç işte çalışıp kira ödeyemeyen, ev kredisini rüyasında bile göremeyen, evliliği ve çocuk planını erteleyen bir kuşağın kapitalizm güzellemesine inanması için neden yok; anket, bir ideolojiden çok yerine getirilmemiş bir sözün protestosu gibi duruyor.

Vance, Mamdani ve göçmen tartışması

Başkan yardımcısının sosyalizm tanımı, haftanın en çok konuşulan siyasi anına dönüştü. Independent kayıtlarına göre Vance, basın toplantısında kavramı tanımlamanın bugünlerde zor olduğunu, klasik anlamda işçi önceliği demek olduğunu söyledi; ardından bugünkü kendini sosyalist ilan eden adayların Amerikan işçisini önceleyen adımlara itiraz ettiğini, kavramın pratikte yabancı işçiyi yerli işçinin yerine koymak ve erkek çocukları kız spor müsabakalarına sokmak anlamına geldiğini öne sürdü. Çevrim içi tepkiler sert oldu ve muhalifler tanımı cehalet olarak niteledi. Cumhuriyetçilerin ara seçim stratejisi Demokratları komünist ya da sosyalist diye yaftalamaya dayanırken, bu tanımın kayması dikkat çekiyor; 2016'da Sanders'ın sınır konusunda katı konuşması hatırlatılarak bugünkü adayların işçi sınıfı davasından koptuğu iddia ediliyor. Konuk ise yanıtında kavramın iki yüzyıllık küresel bir hareket olduğunu, her ülkede farklı anlam taşıdığını ve seçmenin tepkisini ciddiye almak gerektiğini söylüyor.

New York bu tartışmanın laboratuvarı oldu. CBSNews kayıtlarına göre 34 yaşındaki demokratik sosyalist Zohran Mamdani, Kasım 2025 seçiminde Cumhuriyetçi Sliwa ile bağımsız yarışan Cuomo'yu geride bırakıp kentin 111. belediye başkanı seçildi; Trump'ın seçim gecesi Cuomo'yu destekleyip Mamdani yönetimindeki kente federal fon tehdidi savurması yarışa ulusal boyut kattı. Vaat paketi kira dondurma, zenginlerden vergi, ücretsiz otobüs ve belediye marketleri gibi doğrudan hayat pahalılığına dokunan başlıklardan oluşuyor; genç ve ilerici seçmen koalisyonu, deneyimsizlik ve İsrail tutumu eleştirilerine rağmen sandıkta üstün geldi. Kentin ilk Müslüman başkanı unvanı da sembolik ağırlık taşıyor. Konuğun yağmur sonrası mantar benzetmesi abartı sayılabilir; fakat benzer adayların birçok kentte sahneye çıkması, yerel yönetimlerin refah devleti vaatleriyle güç kazandığı yeni bir döngüye işaret ediyor.

Göçmenlik tartışması bu döngünün günah keçisi mekanizmasını anlatıyor. Tarihin tekerrür ettiğini savunan konuk, Almanya'daki Türk topluluğuna ve Fransa'daki Kuzey Afrikalılara yönelen baskıyı hatırlatıyor; kapitalist ekonomi zora girince yönetici sınıfın öfkeyi azınlıklara kanalize ettiğini, bugün hedefin göçmenler olduğunu söylüyor. KVPR kayıtlarındaki Fresno baskınları bu tezi yerelde doğruluyor: hasat döneminde tarım işçilerinin gözaltına alınması üretimi aksatıyor ama sorunu çözmüyor; İngiltere'nin ayrılık kararının derde deva olmaması gibi, sınır dışı dalgasının da fiyatları düşürmediği, tersine tarlayı işçisiz bıraktığı görülüyor. Usta makineci kadrosundan market karşılama görevine düşen kuşakların öfkesi gerçek; fakat öfkenin adresi yanlış yazılınca şirket kararları sorgulanmadan kalıyor. Önümüzdeki on yılın sorusu bu yüzden berrak: daha fazla Mamdani tipi isim sahneye çıkacak mı, Kaliforniya'da milyarderlerin oylama yasalarını engelleme çabası aşılabilecek mi ve Yeni Anlaşma'ya dönüş dalgası 70 yıllık geri sarımı tersine çevirebilecek mi?