Kritik Petrol Boğazı Husilerin Elinde: Bab al-Mandeb'de Çifte Kriz ve Küresel Ekonomi Alarmı

Ortadoğu savaşında yeni bir cephe açıldı. İran tarafından finanse edilen ve on yılı aşkın süredir Yemen'in nüfusunun büyük bölümünü kontrol eden Husi hareketi, geçen hafta batı kıyısı boyunca yıldırım harekâtı yaptı. WSJ videosunun anlattığına göre Husiler, Suudi Arabistan ve ABD destekli uluslararası tanınmış hükümetin elindeki kahve limanı Muha'yı ve zırhlı araçlarla ikmal depolarını ele geçirip hızla Dhubab'a ve boğazın tam ortasındaki Perim Adası'na dayandı. Böylece dünyanın en işlek dar boğazlarından biri fiilen Husilerin ateşi altında kaldı; Riyad ve Washington üzerinde askeri ve ekonomik baskı aynı anda tırmandı ve küresel ekonomi için yeni bir belirsizlik dalgası başladı.

Boğaz neden hayati: beş kilometrekarelik ada, iki kanal

Bab al-Mandeb, Arap Yarımadası ile Doğu Afrika arasındaki en dar nokta; Kızıldeniz'i Aden Körfezi'ne ve Hint Okyanusu'na bağlayan tek kapı. Ada yokken bile günde 4 milyon varilin üzerinde petrolün geçtiği, zirve dönemlerde daha da şişen bir koridor burası. Perim Adası boğazı ikiye böldüğü için adayı tutan taraf, Süveyş'e giden ve Asya-Körfez-Avrupa hattını birbirine bağlayan gemileri izleme ve baskı kurma avantajı elde ediyor. Muha ve Dhubab kıyıda ileri gözetleme sağlarken, Hanish adaları da biraz kuzeyde aynı işlevi tamamlıyor. Önceden Kızıldeniz-Süveyş hattından küresel deniz ticaretinin yaklaşık yüzde 12-15'i, konteynerin yüzde 20'si akıyordu; şimdi trilyon dolarlık akışın güvenliği beş kilometrekarelik bir adaya bakıyor.

Hürmüz kapanınca can simidi olan Kızıldeniz

Savaşın son aylarında İran, Hürmüz Boğazı'ndaki sevkiyatı büyük ölçüde daraltınca Suudi Arabistan ham petrolü Doğu-Batı boru hattıyla Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu'ya taşımaya başladı. Bu hat, günde 5 ila 7 milyon varil kapasitesiyle Hürmüz kaybını telafi eden en önemli güzergâhtı; temmuz başında Kızıldeniz üzerinden günde yaklaşık 3 milyon varil Suudi ham petrolü Bab al-Mandeb'den geçiyordu. Şimdi aynı güzergâh hedefte. Husiler, Suudi bağlantılı tankerlere deniz ablukası ilan edip saldırıları yeniden başlatırken, Irak'tan fırlatılan dronların geçen cuma Doğu-Batı hattında ağır hasar verip hattı durdurması Riyad'ı zora soktu. Suudi üretimi ağustosta 1,9 milyon varil düşerek 6,23 milyona indi, ihracat 3,2 milyona gerileyerek 13 yılın en düşüğünü gördü; üretim seviyesi otuz yılı aşkın sürenin dibinde.

Fiyat ve lojistik tepkisi gecikmedi. Brent, Husilerin kıyı harekâtı başladığından beri 100 doların üzerinde seyrediyor; geçen hafta 110 dolara yaklaşan ataklar sonrası haftayı 104,6 dolarda kapattı, ABD ham petrolü 100 dolara yakın. Kpler verisine göre Bab al-Mandeb'den günlük geçiş bir günde 30'dan 15'e yarıya indi, Hürmüz'de akış 20 milyon varilden yaklaşık 10 milyona düştü. Sigorta primi ve navlun üçe katlandı, bazı armatörler gemileri yeniden Ümit Burnu'na yönlendirdi. Yanbu'dan Tayvan'a Bab al-Mandeb üzerinden 19 gün süren yol, Süveyş-Akdeniz-Cebelitarık ve Afrika çevresiyle 48 güne çıkıyor. Petrolün yeniden ısıttığı enflasyon ve faiz beklentisi, zaten kırılgan olan küresel ekonomi üzerinde ek yük oluşturuyor; merkez bankaları için enerji kaynaklı enflasyon yeniden manşete dönüyor.

Washington-Riyad hattı: danışman var, doğrudan müdahale yok

Riyad ve Washington hızlı temas trafiğinde. Veliaht Prens Muhammed bin Selman'ın geçen hafta ABD Başkanı Trump'ı arayıp daha fazla angajman istemesi, ABD tarafında temkinle karşılandı. Washington bir yılı aşkın süredir ikinci bir cepheye çekilmek istemiyor; geçen yıl Husilere karşı 53 gün süren hava harekâtı ateşkesle bitmişti. Beyaz Saray şimdilik doğrudan saldırı düzenlemeyeceğini bildirdi, sahada istihbarat ve hedefleme desteği veren danışmanlarla sınırlı kalıyor. Suudi Hava Kuvvetleri Husi mevzilerini vururken, hükümet yanlısı Yemen güçleri toparlanıp karşı taarruz sözü veriyor. Husiler ise Suudi Arabistan'ın daha içlerine saldırı tehdidi savurarak Riyad'ı, Yemen hükümetine desteği çekmeye zorlamayı deniyor. Bu sıkışma, petrol boru hattı onarılana kadar alternatif ihracat koridoru bulma arayışını acil hale getiriyor.

Bu tablo tekil bir sahil operasyonu değil, çift boğazla kurulan bir pazarlık düzeni. İran Hürmüz'ü, Husiler Bab al-Mandeb'i baskıladığında Suudi petrolü için güvenli ve hızlı bir çıkış kalmıyor; alternatif olarak Hürmüz'e dönüş daha riskli, Süveyş'teki SUMED hattı günde 2,5 milyon varil kapasiteli ve zaten yüzde 80 dolu, kalanı Ümit Burnu rotası yavaş ve pahalı. Oxford ve Delft araştırmacılarının hesabına göre Bab al-Mandeb'deki aksamaların yıllık sistemik riski 4,2 milyar doları bulabiliyor; gecikme, rota değiştirme ve sigorta toplamda bu faturayı oluşturuyor. Husilerin 'Suudi petrolü geçmeyecek' söylemi ve temmuzdan beri tırmandırdığı tanker saldırıları, bu riski fiyatlara kalıcı bir prim olarak yazıyor. Çin'in ağustosta Husilerle güvenli geçiş için doğrudan temas kurduğu iddiası, başka ülkelerin de benzer pazarlığa yönelebileceğini düşündürüyor.

Önümüzdeki eşik: boru hattı, ada ve trilyonluk koridor

Önümüzdeki haftaların düğümü üç yerde çözülecek: Doğu-Batı hattı ne zaman ve ne kadar kapasiteyle dönecek, Husiler Perim ve Dhubab'da kalıcı mevzi ve gözetleme kurabilecek mi, ve armatörler Bab al-Mandeb'e dönüş için hangi güvenlik garantisini yeterli görecek. Hattın uzun süre kapalı kalması halinde günlük küresel arzın yüzde 4'üne kadar kayıp senaryoları konuşuluyor; her ek haftalık kesinti enflasyon ve faiz patikası üzerinden ekonomi geneline yayılıyor. Tam kapanma olmasa bile Husilerin ada ve kıyıdan füze, dron ve insansız deniz araçlarıyla kurduğu ateş kontrolü, 'geçiş serbest' beyanlarına rağmen fiili bir vergi gibi çalışıp trilyon dolarlık koridorun maliyetini yukarı itiyor. Kalıcı çözüm, yalnızca bir ateşkes değil, iki boğazın aynı anda nefes almasını gerektiriyor.