ABD-İsrail Ayrılığı ve Çöküşün Eşiğindeki Amerikan Ekonomisi: Richard Wolff Anlatıyor

Söyleşinin çerçevesi baştan konuyor: Richard Wolff bir ekonomi profesörü olarak UK Community Advisor mikrofonunda 31 dakikayı küresel altüst oluşu Amerikan gündelik hayatına bağlamaya ayırıyor. Başlık ABD-İsrail ayrılığı ile Amerikan ekonomisinin çöküş eşiğini yan yana koyuyor; Wolff bu ikisini ayrı haberler değil, aynı borç ve enerji döngüsünün iki yüzü gibi okuyor. İran savaşı altı aydır sürerken Washington'un petrolü düşük tutma çabası ve ardından Yemen'in Kızıldeniz hamlesi tezin giriş kapısı oluyor.

Petrol hikâyesi takvimle başlıyor. Wolff'a göre Washington bir süre İran savaşında fiyatları bastırmayı başardı, ancak savaş Yemen'e sıçrayıp Bab el-Mandeb daralınca tablo değişti. Burası 20 kilometre genişliğinde bir boğaz ama dünya petrolünün %10'unu taşıyor; uydu ve tanker verileri son haftada günlük geçişlerin 30'dan 15'e yarıya indiğini, Hürmüz'ün de günde 20 milyon varilden 10 milyona gerilediğini gösteriyor. Brent 105,4 doları ve WTI 100,2 doları gören bir haftada Suudi Arabistan Yanbu yüklemelerini durdurup kargoları Süveyş ve Afrika çevresine yönlendirdi; doğu-batı boru hattındaki hasar etkiyi büyüttü.

Wolff bu noktada yaygın kanaati sorguluyor ve fiyatın sandık üzerindeki mekanik etkisini abartma eğilimine mesafeli duruyor. Ona göre Amerikalıların birkaç dolar fazla ödemeye kızıp otomatik olarak iktidara fatura kesmesi cazip bir anlatı ama tek başına belirleyici değil; yine de pompadaki hissin siyaseti biçimlendirdiği inkâr edilemez. Çünkü fiyat artışı soyut değil, her depo doldurmada cebe yansıyan bir vergi gibi yaşanıyor ve bu yüzden tartışma hızla Trump ve ara seçimlere bağlanıyor.

Neden herkes arabaya mahkûm? Banliyö ve rayların hikâyesi

Amerikan oto-bağımlılığının kökü sistem tasarımında. Wolff, ABD'nin toplu taşımaya çok az yatırım yaptığını, demiryolu ve otobüs ağlarının büyük bir ülkede seyrek ya da yoksulların kullandığı bir hizmete dönüştüğünü söylüyor. Tarih katmanını da ekliyor: 1930-1950 arasında Ford, General Motors ve Chrysler gibi devlerin sokak tramvay hatlarını sökme ve finanse etme sürecini hatırlatıyor; bugün Boston ve San Francisco'nun raylarını koruması istisna, kural değil. Wolff çocukluğundan verdiği örnekle bunu gündelikleştiriyor: New York banliyösünde alışveriş, iş, akşam yemeği ve sinema için hep özel otomobil kullanılıyor, 16 yaşında ehliyet dönüm noktası oluyor; elektrikli geçişte otomobil ve petrol lobileri teşvikleri düşük tutmuş , Musk'ın Trump üzerindeki nüfuzu bile ters yöndeki sermaye baskısı karşısında sınırlı kalmış, böylece benzin ve özellikle dizel banliyö hayatının sabit maliyeti haline geliyor.

Dizelin ağırlığı üç kanalda hissediliyor. Birincisi tarım : ABD tarımı büyük ölçüde mekanik, traktörler dizelle çalışıyor. İkincisi gübre : petrol gübre hammaddesi olduğu için fiyat artışı doğrudan gübre maliyetine yansıyor. Üçüncüsü piyasa gücü : büyük market zincirleri fiyat artırmayın baskısı kurarken çiftçi sıkışıyor. Daralan marjlar, seçim coğrafyasıyla birleşince siyasi ağırlığı büyütüyor; tarım eyaletleri nüfusta küçük olsa da elektoral matematikte kilit ve Kongre'de uzun yıllar belirleyici olmuş bir blok.

Enflasyon cephesinde vaat ile gerçek ayrışıyor. 2021-2022 enflasyonunu telafi etme sözü tutulmadı; fiyatlar hızla artmayı yavaşlattı ama eski seviyeye dönmedi , yavaş artış yüksek bir platoda sürüyor. Wolff'un ifadesiyle sıradan insan için bu, bitmeyen bir gıda zammı gibi yaşanıyor. Tarımda dizel+gübre+alıcı baskısı üçlüsünü topladığınızda sektörün kırılganlığı artıyor ve bu kırılganlık, barınma ve borç zinciriyle birleştiğinde hane bütçesini çok yönlü sıkıştırıyor.

Barınma krizi tam da bu noktada yapısal hale geliyor. Harvard Ortak Konut Çalışmaları Merkezi'nin 2026 raporu ülke çapında 22,7 milyon kiracı hanenin (%49) maliyet yükü altında olduğunu, 12,1 milyonunun ağır yük taşıdığını aktarıyor; ayda 1000 dolar altı düşük kiralı stok enflasyona göre %30 eriyerek 7 milyondan fazla birim kaybetti. Yeni arzın medyanı 1900 dolar kira ve 417 bin dolar konut fiyatı ile orta gelirliye bile pahalı. LSE'nin 2026 simülasyonu ise sorunun tek başına arz eksikliği değil, eşitsizlik olduğunu söylüyor; süperstar şehirlerde arz artsa bile yaygın erişilebilirliğin iyimser senaryoda bile 20 yılı bulacağı hesaplanıyor.

Kızıldeniz'den Körfez'e: Suudi rotası nasıl tıkandı

Jeopolitik hat, Körfez müttefiklerinin Washington'a göbekten bağlılığıyla örülüyor. Wolff'a göre Suudi Arabistan Yemen karşısında ABD'den yardım istedi , Washington geri durmayı seçti; bu Avrupa'nın Ukrayna yükünü üstlenmesine benzeyen bir yük devri olarak okunuyor. Pratikte Kızıldeniz ve Bab el-Mandeb'de seyir %98 normale döndü denilse bile Suudi gemileri dışarıda bırakılıyor, Yanbu'da ham petrol yüklemesi askıda ve Perim ile Muha Husilerdeyken dar boğaz fiilen kontrol ediliyor. Büyük resimde Wolff bunu Amerikan imparatorluğunun geri çekilmesi diye çerçeveliyor: ABD eskiden yapabildiklerini yapamıyor ama kabullenmeyip sahip olmadığı gücü sergileyen bir siyaset üretiyor; arkada savunma bütçesini şişirip geliri artırmayan , açığı yıllarca bir trilyon doların üzerinde tutan maliye duruyor ve Wolff Biden ile Trump'ı ortak sorumlu gösterip vergiyi borçla ikameyi siyasal tercih diye niteliyor.

Borç cephesi söyleşinin en sert rakamlarını taşıyor. ABD borcu yakın dönemde 40 trilyon doları aşarak Gayrisafi Yurtiçi Hasıla'nın %100'ünü geçti; faiz için yılda 1 trilyon dolar bütçeden çıkıyor. Bu, Wolff'un deyişiyle vergi gelirinin yola, okula veya hastaneye değil, zenginden borç alınan paranın faizine gitmesi demek. Çin ABD'nin 2 numaralı alacaklısı ve üç kredi derecelendirme kuruluşu da notu AAA'den AA'ya indirmiş durumda. Fon piyasasında devlet uzun vadede hanehalkı ipoteğiyle yarıştığında bankalar daha güvenli borçlu olarak devleti seçip konut kredisini sıkıştırıyor ; bu da doğrudan konut erişimini zorlaştırıyor.

İsrail ile sessiz ayrılık nasıl anlatılıyor?

İsrail boyutu, 40 bin dolarlık 2000 librelik bombalar detayı üzerinden konuşuluyor; Lübnan için düşünülen sevkiyat ve Gazze'deki yıkım Amerikan silahı ve parasıyla sürüyor. Trump yönetiminin İsrail yenilgisini kabule yönelip bunu Netanyahu'nun yetersiz minneti ve istenen adımları atmaması diliyle çerçeveleyeceği aktarılıyor; mesaj kurallara uymayan ortağa desteğin sessizce azaltılması . Sayılar da tezi destekliyor: Pew 2026'da %60 olumsuz (2022 %42, 2025 %53), Gallup'ta 2001'den beri ilk kez İsrail'e net sempati kalmadı (bağımsızlarda %41 Filistin – %30 İsrail ), Senato'da Sanders'ın silah şartı desteği 27'den 40'a çıktı; İngiltere, Kanada, Avustralya, Fransa, İspanya'da Filistin tanıma ve ambargo , UAD süreci ve Netanyahu-Gallant tutuklama emirleri tabloyu tamamlıyor, 10 yılda ABD yardımını sıfırlama hedefi bile tartışılıyor.

Son perde, nükleer uç ve ekonomik bıçak sırtı ile kapanıyor. Wolff İsrail'de duyduğunu aktardığı herkesle birlikte batma anlayışına karşı, nükleer silah kullanımının dünyayı İsrail'e karşı birleştirecek tek hamle olacağını, Gazze sonrası itibar kaybı içinde bunun meşruiyet bırakmayacağını savunuyor. Ekonomide ise faizlerin yükselmesi halinde ipotek ve taşıt kredilerinin tıkanıp resesyona giden yolun açılacağı, Hürmüz ve Kızıldeniz'deki tanker savaşlarının tüketici fiyatlarına henüz yansımayan bir enflasyon dalgası biriktirdiği uyarısı var. Ona göre Washington Hürmüz'ü açık tutan düzeni kendisi bozduğu için sonuçların bedelini de üstleniyor.