İki sınıflı gelecek uyarısı: Acemoğlu'na göre yapay zekayı durduramazsınız ama yönünü değiştirebilirsiniz

Oksijen TV'de Uğur Koçbaş'ın konuğu olan MIT profesörü ve 2024 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Daron Acemoğlu, Türkçe'ye Hangi Liberal Demokrasi adıyla çevrilen yeni kitabı What Happened to Liberal Democracy: Remaking a Politics of Shared Prosperity üzerinden ilerliyor. Söyleşi, en can alıcı cümleyle açılıyor: en büyük risk, yapay zekânın halkın denetimi dışında gelişip toplumu daha eşitsiz kılması ve teknolojiyi elinde tutan dar bir çevre ile onun dışında kalan geniş kesimler arasında iki katmanlı bir düzenin kalıcılaşması.

Liberal Demokrasi Neden Krizde?

Acemoğlu'na göre Fransa'da aşırı sağın tırmanışı, Almanya'da AfD'nin bir eyalet düzeyinde yönetim kazanması ve İngiltere'de Reform UK'nin yükselişi birbirinden kopuk olaylar değil; bu akımlar liberal demokrasinin sunduğu alanlardan beslenip aynı anda onun temellerini aşındırıyor ve çekicilikleri kendi programlarının gücünden değil liberal demokrasinin vaatlerini yerine getirememesinden kaynaklanıyor. Bu yüzden kitabının üçte birini liberalizmin tarihsel başarılarına, üçte birini krizin nasıl biriktiğine ayırdığını anlatıyor: Sovyetler Birliği'nin çözülmesi sonrası herkesin işleyen demokrasilerde yaşayacağı beklentisi boşa çıkmış, gücü sorgulayarak doğan felsefe kuruluş haline geldiğinde kendini tam uyarlayamamış, dijital sarsıntıyı yönetememiş ve özellikle endüstri sonrası ekonomide kendi sözlerini tutmaktan uzaklaşmış.

Kanalizasyon Metaforu: Demokrasi Ne Zaman Sevilir?

Söyleşinin en akılda kalan imgesi, bir İngiliz şairine atfedilen kanalizasyon benzetmesi. İnsanların demokrasiyi ve çalışan bir kanalizasyonu aynı nedenle sevdiğini söylüyor Acemoğlu: mesele yalnızca sandığa gitmek değil, siyasetten somut şeyler beklemek. Devlet hizmetleri, yollar, kanalizasyon, eğitim, sağlık ve güvenlik ile piyasanın fırsat üretmesi, iş yaratması ve ücretleri artırması bekleniyor. Bunlar sağlandığında liberal demokrasi destek buluyor, aksadığında ise güven hızla aşınıyor.

Peki yurttaş neden sistem dışına bakıyor? Acemoğlu'na göre iki kanal birleşiyor. Birincisi, vaatlerin tutulmaması: eşitsizliğin keskinleşmesi ve kamu hizmetlerinin eski veriminde çalışmaması. İkincisi, sesin duyulmadığı hissi. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa'da sık duyulan bu şikâyet abartı içerse de tamamen temelsiz değil; birçok insan politika üreten mercilerin kendi hayatına dokunmadığını düşünüyor ve bu duygu protesto oyunu besliyor.

İşçi Neden Merkezden Uzaklaştı?

Tarihsel koalisyonların çözülmesi bu hissi derinleştiriyor. İşçi kesimi, çiftçiler ve orta tabakanın uzun yıllar merkez solu taşıdığını hatırlatıyor: İngiliz İşçi Partisi, Amerika'da Demokratlar, Fransa'da sosyalistler ve İskandinavya'da sosyal demokratlar bu tabana yaslanıyordu. 1970'lerden başlayarak önce Amerika'da sonra Avrupa'da eğitim düzeyi yüksek, büyük kentlerde yaşayan ve küreselleşmeyle iç içe bir kesim büyüdü ve zamanla merkez solu domine etmeye başladı; bugün merkez sol oylarının önemli kısmını üniversite mezunu kentlilerden alırken işçiler daha çok merkez sağ ve aşırı sağa yöneliyor. Acemoğlu'na göre bu kopuşun nedeni sol partilerin ekonomik ve kültürel meselelerde işçi kesimine kulak vermemesi, hatta birçok yerde onu dışlaması; isimleri işçi partisi olsa bile pratikte bu kesimin sorunları gündemin merkezine gelmedi.

İşçi Sınıfı Liberalismi Ne Öneriyor?

Kitabın son bölümünde önerilen çerçeve bu yüzden radikal bulunuyor: liberal düşüncenin merkezine işçiyi yerleştirmek. İş yaratma, ücret artışı ve adil paylaşılan büyüme gibi başlıkları süs değil, felsefenin ana ekseni haline getirmek ve bunun etrafında yeni bir yönetim anlayışı kurmak. Böyle bir çerçeve kurulduğunda geniş bir koalisyonun yeniden mümkün olabileceği ve liberalizmin yeni bir nefes bulabileceği savunuluyor. Bu öneri geçmişe dönüş mü yoksa yeni bir ideoloji mi sorusu da açılıyor; Acemoğlu, 18. ve 19. yüzyıl liberal düşünürlerinin hem parlak hem de seçkinci yanları olduğunu, bir kısmının demokrasiye sıcak bakarken bir kısmının mesafeli durduğunu hatırlatıyor ve bu ikilemlerin çözülmesi gerektiğini, bir yandan tarihsel hataları arkada bırakıp diğer yandan endüstri sonrası ve dijital toplum ile yapay zekânın belirlediği yeni koşullara uyum sağlayacak bir yaklaşım gerektiğini vurguluyor.

Yanılabilirlik, Kültür ve Kutuplaşma

Liberal demokrasinin en güçlü dönemlerinin çoğulculuğu taşıyan, dogmatikleşmeyen ve farklı topluluklara saygı gösteren dönemler olduğunu söylüyor. Son yıllarda ise birçok ülkede sol liberalizmin kültürel konularda kesin bir doğruluk iddiasıyla hareket etmesi, daha az eğitimli kesimlerin değerlerini küçümsemesi ve kendi doğrularını dayatma tonuna kayması bir kırılma yaratmış. Bu tutum, sosyal medyanın büyütmesi ve sağ popülist aktörlerin abartmasıyla birleşince Amerika ve Avrupa'da kutuplaşma sertleşmiş. Türkiye'de dijital dönüşüm daha geç gelmiş olsa da aynı örüntünün izleri görülüyor ve merkezin işçiyi odağa alması talebi burada da dile getiriliyor.

Yapay zekâ başlığında Acemoğlu, Bernie Sanders gibi isimler üzerinden dolaşan iki kolay fikre mesafe koyuyor: teknolojiyi durdurmak veya şirketlerin kârını paylaştırmasını beklemek. Ona göre yapay zekâyı durdurmak hem çok zor hem de yüksek maliyetli, eğer yön otomasyona kilitlenirse pay dağıtmak yerine işçiler aşamalı olarak dışlanıyor. Solun eşitsizlik uyarısı bu yüzden haklı görülüyor: eşitsizlik belirli bir eşiği aştığında toplumun bütününü sarsıyor ve işçilerin huzursuzluğu ciddiye alınmak zorunda.

Alternatif olarak üretkenliği artıran ve çalışanların yetkinliklerini güçlendiren bir yapay zekâ yönünü savunuyor. Otomasyonun yanında, insanların yeni görevler üstlenmesini kolaylaştıran, çözüm süreçlerini iyileştiren ve beceriyle birlikte değer yaratan bir gelişme mümkün görünüyor. Ancak bu yön kendiliğinden oluşmuyor; tasarım tercihleri, teşvikler ve kurumsal kararlarla şekilleniyor. Bu nedenle soldan gelen eşitsizlik enerjisini alıp kapsayıcı bir kültürel bakışla buluşturmak gerektiğini, bunun sağa kaymak anlamına gelmediğini özellikle vurguluyor; Reform UK ve AfD gibi örneklerin de kapsayıcı olmadığını not ediyor.

Siyasi pratikte bu çerçeveye yakın duran örnekler var mı sorusuna, İngiltere ve Amerika'da eşitsizlik ve kamu hizmetlerine odaklanan bazı merkez siyasetçileri anarak yanıt veriyor; Amerika'dan John Ossoff benzeri profilleri örnek gösteriyor, yine de asıl ihtiyacın tek bir karizmatik figürden çok organik bir fikir dinamiği olduğunu ve kitabın hızlı yazılma nedenlerinden birinin bu tartışmaya katkı sunmak olduğunu söylüyor. Francis Fukuyama'nın bir hafta sonra yayımlanan ve insanların yalnızca refah değil görülmek ve ciddiye alınmak istediğini, karşılanmadığında popülizmin çekici hale geldiğini savunan kitabıyla kurduğu bağda Acemoğlu özetin kendi söyledikleriyle uyumlu olduğunu, insanların liberal sistemden paylaşılan büyüme, hizmetler ve seslerinin duyulmasını beklediğini, fakat meselenin yalnızca sembolik görülme olmadığını, sesin duyulmasının toplulukların kendini yönetebilmesi ve bunun iş ile refaha dönüşmesiyle anlam kazandığını vurguluyor. Kapanışta yapay zekânın en büyük tehlikesini yeniden netleştiriyor: bilim kurgudaki yok etme senaryosunu sıfır görmüyor ama asıl riskin birkaç şirket ve lider güçlenirken toplumun yüzde altmış ila sekseninin düşük katkı ve saygınlıktaki işlere sıkışması olduğunu yineliyor; Amerika'da son otuz yılda en çok kazanan kesimin teknoloji etrafında kümelenmesi, bir avuç mühendise yüz milyonlarca dolarlık teklifler ve şimdiden üniversitelilerin kendi içinde evlenip mahallelerde ayrışması bu iki katmanlı yapının kuluçkada olduğunu düşündürüyor. Eğitimde ise doktor ve diş hekimi için nasıl sürekli eğitim şartsa elektrikçi, tesisatçı ve hemşire için de mesleki sürekli eğitimin daha etkili olabileceğini, diplomanın tek ölçü olmaması gerektiğini ve yapay zekâ ile öğrenme ihtiyacının artacağını ekleyip son olarak Economist ile atışmada eleştirinin düşüncesiz bulunduğunu ve yapay zekâyı abartan yayın çizgisi nedeniyle eleştirel yaklaşımlara sert tepki verildiğini düşündüğünü dile getiriyor.