Kanada AB'nin Eşiğinde mi? Ortak Üyelik Fikrinin Hukuku ve Siyaseti

Son aylarda Kanada ile AB arasında sessiz ama dikkat çekici bir yakınlaşma var. Tetikleyici iki unsur: ABD Başkanı Donald Trump'a karşı ortak rahatsızlık ve kurallara dayalı düzenin kalanını koruma isteği. Başbakan Mark Carney'nin ilk yurt dışı ziyaretini Fransa'ya yapması ve kendini Avrupa dışındaki en Avrupai ülke diye tanımlaması, Davos'taki orta güçler konuşmasındaki AB'ye göz kırpan tonda birleşince mesaj netleşti. Bu çerçeve, iki tarafın da ABD'ye aşırı bağımlılığı azaltma arayışıyla örtüşüyor.

Kamuoyu zemini de bu tartışmayı besliyor. Anketler Kanadalıların çoğunluğunun AB ile daha yakın bir ilişkiye sıcak baktığını gösterirken, Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb'ın CBC'ye söylediği 28. üye esprisi manşetleri süsledi. Trump'ın Kanada'ya yönelik son gümrük hamleleri ise bu ilgiyi hızlandırdı. Siyasi liderlerin alçak sesli temasları böylece daha yüksek sesli bir ihtimal tartışmasına dönüştü.

Hafta içinde Wall Street Journal'ın haberi tartışmayı başka bir lige taşıdı. Habere göre Carney, Brüksel'de Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in Birliğin Durumu konuşmasını izleyip Avrupa Parlamentosu'na hitap etmeye hazırlanırken ortak üyelik fikrini yokluyor. Gazete, Carney'nin Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile düzenli temas halinde olduğunu, Macron'un Kanadalılar için vizesiz yaşama ve çalışma fikrini gündeme getirdiğini ve Ottawa'nın ekonomiyi ABD'den Avrupa'ya doğru çeşitlendirme yollarını araştırdığını yazdı.

Vizesiz Seyahat: Hukuken Mümkün, Siyaseten Zor

Vizesiz seyahat fikri ilk bakışta hukuken sorunsuz görünüyor. İzlanda örneği sık verilir: AB üyesi olmayan ve Birlikle kara sınırı bulunmayan bir ülke olmasına rağmen Schengen düzenlemeleri üzerinden vizesiz dolaşıma sahip. Benzer bir kurgu Kanada için de tasarlanabilir. Ancak siyaset başka bir hikâye: Birlik üyeleri şu sırada birbirine karşı bile sınır kontrollerini tartışırken, tüm başkentleri Kanada için vizesiz rejime ikna etmek kolay değil. Kanada'nın tarihsel olarak liberal göç rejimi de bu pazarlıkta tereddüt yaratır.

Ekonomik entegrasyonda ise seçenek yelpazesi geniş. Norveç, İzlanda ve Liechtenstein tek pazara Avrupa Ekonomik Alanı üzerinden dahil; İsviçre çok katmanlı ikili anlaşmalarla Birliğin yörüngesinde duruyor. Kanada açısından en ilham verici model, AB'nin yakın zamanda Andorra ve San Marino ile kurduğu terzi işi ortaklıklar. Bu yapılar, adayın AB veya EFTA'ya katılmadan, düzenlemelerini kademeli uyumlaştırarak tek pazara katılımını mümkün kılıyor. Esneklik var, ama uyumun bedeli de var.

Altyapı Vizyonu: Kablodan Uyduya

WSJ haberinin altyapı bölümü dikkat çekici. Avrupa ile Kanada'yı bağlayacak deniz altı kabloları, Kanada gazını Avrupa'ya taşıyabilecek boru hatları, ABD teknoloji şirketlerinin erişimi dışında ortak veri merkezleri, bulut depolama ve yeni uydu ağları gibi projeler anılıyor. Bunlar yalnızca ticaret değil, stratejik özerklik hamleleri. Enerji güvenliği ve veri egemenliği gibi alanlarda ABD'ye bağımlılığı azaltma fikri, iki tarafın da son yıllardaki kırılganlık deneyimleriyle örtüşüyor.

Peki tam üyelik mümkün mü? Carney kendisi ortak üyelik yerine benzersiz ittifak demeyi tercih etse de, videonun tezi hukuki engelin bulunmadığı yönünde. AB'nin kurucu anlaşmasının 49. maddesi yalnızca Avrupa devletlerinin üye olabileceğini söyler, fakat Avrupalılık tanımı yapmaz. Topluluğun kendisi 1992'de bu tanımı sınırlamanın mümkün olmadığını, kavramın coğrafi, tarihi ve kültürel öğeleri birlikte taşıdığını kabul etmişti. Kültürel açıdan Kanada, gelişmiş refah devleti ve Fransa ile Birleşik Krallık bağlarıyla Avrupa tipi sosyal demokrasiye yakın durur. Coğrafi esneklik de zayıf değil: Kıbrıs ve Malta'nın konumu, Türkiye'nin adaylığı, Cezayir'in bağımsızlığa kadar Topluluk içinde yer alması gibi örnekler sınırların yoruma açık olduğunu gösterir. Kanada ayrıca Newfoundland açıklarındaki Saint Pierre ve Miquelon üzerinden AB ile deniz komşuluğu, Grönland üzerinden de bir üye ülkenin toprağıyla kara bağlantısı taşıyor; Grönland'ın kendisi AB dışında olsa bile sembolik bağ güçlüdür.

Siyasetin Frenleri

Hukuk müsait olsa bile siyaset fren koyuyor. Her üyeliğin her anlaşması iç blok pazarlığıyla şekilleniyor; Kanada ile on yıldan fazla önce imzalanan kapsamlı ticaret anlaşmasını 10 üye ülkenin hâlâ onaylamadığı hatırlatılıyor. Bazı başkentlerin ABD'yi kızdırmama kaygısı, Trump döneminde Avrupa tepkilerini zaten yavaşlatmıştı. Dahası, Kanada'ya tam üyelikten geride ama çok avantajlı bir ısmarlama paket verilirse, çevre ülkeler de benzer kıyaklar için bastırır ve üyeliğin gerektirdiği fedakârlığı üstlenmek istemez. İzlanda'nın katılım müzakerelerini yeniden başlatmaya karşı oyu, dışarıda kalarak da iyi bir anlaşma kapma beklentisinin örneği olarak anılır.

Yine de yakınlaşma boş laf değil; somut adımlar atıldı. Kanada bu yıl AB'nin SAFE adlı savunma kredileri programına katıldı; 150 milyar avroluk bu mekanizma ortak tedarik için finansman sağlıyor. Kanada Yayın Kuruluşu Avrupa Yayın Birliği'ne üyelik aldı. Daha az tartışmalı alanlarda ekonomik uyumun derinleşmesi bekleniyor. Videonun kapanış tezi ise yapısal: Orta güçler ABD ve Çin gibi merkezileşmiş yönetimlere karşı etkili bir ittifak kurmak istiyorsa egemenliğin bir kısmını havuzlamalı. AB bunu kendi içinde tam çözememişken, Kanada gibi bir ortakla çevik bir ittifak kurmak şu aşamada iddialı kalıyor.

Toparlarsak, kısa vadede vizesiz rejimden çok sektörel uyumlar, savunma finansmanı ve altyapı işbirlikleri gerçekçi. Uzun vadede ortak üyelik gibi başlıklar hukuken konuşulur durumda, fakat siyasi maliyet ve onay zinciri düşünülünce takvim belirsiz. Bu yüzden Strasbourg'daki konuşma ve Brüksel temasları sembolden çok yön tabelası: Hangi alanda ne kadar hızlı yürüneceğini gösterecek.