Şam Kırsalında Savaşın İzi: Guta'da 300 Bin Kayıptan Rukneddin’in Çarşısına

Üçüncü günün sabahında ekip Şam’ın merkezinden ayrılıp Guta kırsalına doğru yola çıkıyor. Anlatı, dün kutlamaların yapıldığı meydanlarla bugün ölümün fotoğrafının çekildiği sokaklar arasındaki keskin tezatla açılıyor. Rehber, Guta genelinde kaybın üç yüz bini aştığını ve sadece Jobar ile çevresinin bile bu sayının büyük bir bölümünü taşıdığını söylüyor; kamera bir mahallenin neredeyse tamamen silindiği bir noktada duruyor.

Jobar ile Zamalka arasındaki eşikte savaşın gündelik hayatı nasıl esir aldığı anlatılıyor. Bir köprü üzerindeki polis ve ordu kontrol noktasında, bir cenaze sırasında açılan ateşte bir kişinin ayağından diğerinin başından vurulduğu hikâye aktarılıyor. Yakındaki Amerika Meydanı tarafında tüm dükkânlar nişancı tehdidiyle kepenk indirmiş; sadece keskin nişancının görmediği iç cephedeki birkaç esnaf açık kalabilmiş. Bu detay, cephe hattının yıllarca sokak sokak nasıl bir görünmez sınıra dönüştüğünü gösteriyor.

Zamalka’nın nüfus dönüşümü epizodun ikinci ağırlık noktası. Savaştan önce farklı illerden gelen çok sayıda gurbetçinin yaşadığı beldede bugün yaklaşık yirmi bin yerliye karşılık yüz seksen bin yeni gelen yaşıyor. Gelenlerin önemli bölümü Şam’da kalmak için yerleşmiş; anlatılar, kentin demografisinin sadece cepheler değil, göçün kendi iç yer değiştirmesiyle de yeniden yazıldığını ortaya koyuyor.

Gündelik ekonomi sahnesi Ebu Ammar’ın dükkanında açılıyor. Tezgâhtaki yerli malların Halep’teki tekstil atölyelerinde üretildiği, kumaşların ise Türkiye ve Hindistan’dan geldiği aktarılıyor. Halep’te çok sayıda fabrikanın yeniden çalışması, ham madde akışının hâlâ dışa bağımlı olduğu bir üretim zincirini işaret ediyor; ürün Şam’a geldikten sonra perakende ve küçük dükkanlar üzerinden sokağa dağılıyor.

Belediye meclisine geçiş, bölümün idari krizini özetliyor. Zamalka meclisi bugün resmi bir otoriteden çok şehri ayakta tutmaya çalışan gönüllülerden oluşuyor. Görüşmelerde ne yolları onaracak bütçe ne de enkazı kaldıracak iş makinesi olduğu vurgulanıyor; molozlar ayıklanamadığı, demirleri sökülmüş yapılarda tuğlaların tek tek yeniden dizildiği anlatılıyor. Altyapısızlık tablosu, dönüşün önündeki en somut duvar olarak çerçeveleniyor.

Doğumhaneden hafıza merkezine

Ekip, kuşatma döneminde doğum hastanesi olarak kullanılan ve 1400 kişinin bir gecede yaşamını yitirdiği anlatılan yapıyı ziyaret ediyor; avluda Ömer yazılı duvar dikkat çekiyor. Ardından Zamalka’nın hafıza merkezi sayılan şehitlikte 30 Haziran 2012’de Tövbe Camii yanındaki cenazede patlatılan bomba ve sonrasında yaşanan ateş anlatılıyor. Rehber o günkü cenazede bulunduğunu, elleri ve başları farklı noktalarda aramak zorunda kaldıklarını aktarırken, kimyasal saldırılara dair tanıklıklar da araya giriyor: patlaması duyulmayan, kokusuyla ayırt edilen mühimmatın ardından bölgede sessizce arama yapılması, caminin imamı ve ailesinin aynı saldırıda hayatını kaybetmesi hafızanın katmanlarını gösteriyor.

Yerin altı da cephenin bir parçası olmuş. İnsanlar keskin nişancı riskinden kaçınmak için sokaklar yerine tünellerde yürümüş; anlatıya göre son yılda neredeyse hiç kimse yüzeyde ilerlemez hale gelmiş. Bugün bu tüneller kapatılmış olsa da içlerinde kaybolma riski sürüyor. Aynı güzergahta Almanya’dan gelen bir imha ekibinin hâlâ patlamamış mühimmatı temizlediği belirtiliyor. Jobar’ın savaş öncesi yaklaşık altı yüz bin nüfuslu bir ilçe olduğu ve bugün neredeyse boşaldığı bilgisiyle, anlatıda adı geçen tugaylarda on iki bine yakın kişinin görev yaptığı detayı, yıkımın ölçeğini tamamlıyor.

Coğrafya bölümü Bara Nehri vadisine kayıyor. Coğrafyanın siyaseti biçimlendirdiği vurgulanarak, Şam’ı sulayan ve besleyen bu havzanın verimli tarım arazileri ve yaklaşık beş yüzyıllık, UNESCO listesinde anılan zeytin ağaçları hatırlatılıyor. Zeytin, kayısı ve ceviz gibi ürünler hem kentin sofrası hem de tarihsel mücadelelerin zemini olarak sunuluyor; Fransız döneminden 2000’lere uzanan gerilimde Guta’nın merkezin dışında tutulup insansızlaştırılmaya çalışıldığı anlatısı bu bağlamda ele alınıyor.

Sürgün ve geri dönüş hattı, Türkiye bağlantısı üzerinden derinleşiyor. Bazı girişimlerin başarısızlığının yalnızca kaynak eksikliği değil, iletişimi koparan yanlış varsayımlar olduğu konuşuluyor. Saldırıların en yoğun döneminde Telegram gruplarında temasını koparmayan toplulukların, sükûnetle birlikte eşgüdüm içinde evlerine döndüğü aktarılıyor; dinlenen öykülerin Bursa ve Gaziantep gibi şehirlere uzanması not ediliyor. Bu noktada “kimin Suriyesi” sorusu açılıyor: hiç ayrılmayıp kuşatma, kuyruk ve kıtlıkla sınananlar ile Türkiye, Ürdün veya Almanya’ya gidenlerin dönüş sonrası karşılaşması, suçlama ve hak verme arasında gidip gelen bir söyleşiyle ele alınıyor.

Üç Suriye ve ortak kimlik arayışı

Bir milletvekiliyle yapılan görüşme bölümün sosyolojik çerçevesini kuruyor. Esad döneminde insanların toplu halde bir araya gelememesi, kalabalıkta şüphe duygusu ve bireysel kurtuluş refleksi nedeniyle sosyal liderlik oluşmaması tezi aktarılıyor. Lübnan’daki mülteciler, rejim bölgesinde kalanlar ve dışarıya göç edenler olmak üzere üç farklı Suriye toplumu tanımı yapılıyor. Görüşmede “tırnaksız toplum” benzetmesi ve doğulan yerin mezhep veya kimliği belirlediği piyango benzeri aidiyet kavramı öne çıkıyor; Tartus’tan Haseke’ye, Afrin’den Şam’a ortak bir aidiyet inşa etme zorunluluğu tartışılıyor.

Şehir hayatına dönüş, hem gündelik hem tarihsel katmanları yan yana getiriyor. Bir şans oyunu sırasında Kuneitra Valiliği binası yakınında çekim yaparken gelen polis uyarısı ve ardından Türkiye’den gelindiğinin anlaşılmasıyla gösterilen hoşgörü, güvenlik kaygısının hâlâ canlı olduğunu gösteriyor. Hicaz Demiryolu istasyonunda rayların artık yerinde olmaması, Almanların Süveyş’e baskı için telgrafla birlikte tasarladığı ikmal hattı projesi bağlamında anlatılıyor. Süleymaniye Külliyesi’nin TİKA restorasyonu ve Osmanlı hanedan mezarları, kentin Osmanlı katmanını hatırlatıyor.

Rukneddin mahallesi, Şam’daki Kürt yoğunluğu ve trafiğin keşmekeşiyle tanıtılıyor. Efendi Tavuk adlı dükkânda tavuk ürünleri ve soslar gösterilirken, Mehran adlı esnafla yapılan fiyat karşılaştırması bölümün ekonomik merceğini netleştiriyor: Türkiye’de İzmir’de üretilen peynirli bir ürün Türkiye’de 1.7–1.9 dolar bandında satılırken aynı ürün Şam’da yaklaşık 67 dolar etikete sahip. Mahallede kendini Kürt olarak tarif eden dükkân sahibinin Suudi Arabistan geçmişi, Urfa bağlantısı ve aile hikâyesi, sınır ötesi akrabalık ağlarının gündelik hayata nasıl sindiğini gösteriyor.

Bölüm, ağır bir hayat öyküsü ve gündelik detaylarla kapanıyor. Ceyşül İslam saflarında yer alıp iki yaşındaki çocuğunu yitiren Rahmi’nin, Halep’ten Şam’a uzanan operasyon haberini alır almaz Türkiye’den dönmesi aktarılıyor. Yeryüzü Çocukları Derneği’nin yetimhanesinde üç yaşından on yedili yaşlara kadar elli çocuğun kaldığı, otuz iki personelle bakım, okul ve güreş eğitiminin yürütüldüğü not ediliyor. Şam’ın eski hanlarında tapu tartışmaları, “Blad eş-Şam” adının kökeni, hamamda sosyalleşme, ve piyasada balya balya sayılan para —en büyük banknotun beş bin olduğu, bir hamam girişinin iki yüz elli bin lira yani yaklaşık dokuz yüz liraya denk düştüğü bilgisi— savaş sonrası hayatın para ve hafıza arasındaki sıkışmasını tamamlıyor.