Baharat Yolundan Küresel Tedarik Zincirine: Ticaret Jeopolitiği Neden Bölgeselleşiyor

Peter Zeihan bu bölümde Adriyatik kıyısından sesleniyor ve ticaret jeopolitiğinin nasıl dönüştüğünü anlatıyor. Sorusu net: Küresel ticaretin bugünkü kırılganlığını geçmişin hangi modeli açıklıyor. Yanıtını baharat yolunun Akdeniz ucunda arıyor ve İtalyan kıyı kentlerinin yükselişini hatırlatıyor. Bu açılış, bölümün kalanını taşıyan çerçeveyi kuruyor: Korunabilen bölgesel hatlar zenginlik üretir, korunamayan küresel hatlar risk biriktirir.

Zeihan, 1400 ile 1500 öncesi dünyayı kara yolu ve kıyı taşımacılığına bağımlı bir yapı olarak çiziyor. Bu koşullarda dünya, bugünkü bütünleşik pazar yerine onlarca küçük ekonomiye bölünmüştü. Uzun mesafeli taşıma pahalı ve yavaştı, bu yüzden hacimli mallar nadiren uzak pazarlara ulaşıyordu. Değerli ve hafif ürünler ise bu parçalı yapının istisnasını oluşturuyordu.

Baharat, ipek ve porselen Doğu Asya ile Güneydoğu Asya kökenliydi ve Batı Avrupa'ya ulaşana kadar onlarca aracının elinden geçiyordu. Güzergahların büyük bölümü Orta Asya üzerinden ilerleyip bugünkü İstanbul'da toplanıyordu. Buradan kıyı deniz yoluyla İtalyan kıyı kentlerine, özellikle Venedik'e, ayrıca Cenova, Amalfi ve Pisa gibi merkezlere taşınıyordu. Bu kentler ürünlerin Batı Avrupa'ya giriş kapısı oldu ve bu aracılık onlara büyük servet kazandırdı.

Bu düzen yüzyıllarca sürdü ve ilgili İtalyan kent devletlerini olağanüstü zenginleştirdi. Alplerin kuzeyindeki güçlerden coğrafi uzaklık, bu kentlere geniş bir hareket alanı bıraktı. Zeihan, bu kentlerin dönemin Osmanlı gücüyle iş birliği yaparak Hristiyan Avrupa'nın aleyhine kazanç sağladığını savunuyor. Kültürel çelişkiye başka bir programda değineceğini söyleyip konuyu paranteze alıyor.

Dönüm noktası, dönemin görece yoksul Atlas Okyanusu kıyısındaki ülkesi Portekiz'in açık deniz seyir tekniklerini çözmesiyle geldi. Vasco da Gama gibi denizciler Afrika'nın çevresinden dolaşıp Hindistan'a doğrudan ulaştı ve baharat akışını üzerine aldı. Böylece sayısız aracı devreden çıktı. Zeihan, birkaç yüzyıllık süreçte İstanbul ile İtalyan kent devletlerinin dünyanın en zengin bölgeleri arasından çıkıp bu gelir kanalından koptuğunu anlatıyor.

Zeihan bu tarihsel çerçeveyi bugüne bağlıyor: Küreselleşmeyi taşıyan teknolojiler ve düzenekler sarsılıyor. Herkesin her yere eriştiği ve her girdiye dokunabildiği sistem çözülüyor. Ona göre önümüzdeki düzende ticaret daha kapalı, daha bölgesel ve daha yerel işleyecek. Adriyatik ve baharat modeli, bu dönüşümü anlamak için elindeki en iyi başlangıç çerçevesi.

Deniz boyutu bu tezin merkezinde duruyor: Açık deniz seyri ortadan kalkmıyor ve gemisi olan herkes açık sulara çıkabiliyor. Ancak Zeihan, küresel ölçekte bu hatları koruyabilecek tek bir ülke bile olmadığını savunuyor. ABD en güçlü aktör olarak bu güzergahlara küresel ölçekte müdahale edebiliyor, fakat korumayı sürekli kılamıyor. Sonuç, ticaretin bölgeselleşmesi ve hatların askerileşmesi; gemicilik şirketlerinin de donanmaların da kimliğinin değişmesi.

İmalat tarafında tablo daha sert: İpek Yolu tek yönlü akarken bugünkü üretim binlerce ara girdinin ülkeler arasında defalarca gidip gelmesine dayanıyor. Bu model çözülürse görece yerel üretilemeyen ya da Avrupa Birliği gibi bir ağ içinde üretilemeyen ürünler hiç üretilemeyecek. Zeihan, 5, 10 ve 15 yıllık ufku merak edenlere 12, 13 ve 14. yüzyıl baharat düzenini başlangıç ölçütü olarak öneriyor.