Vahdettin ile Almanya Treni: Mustafa Kemal'in Gözünden 1917 Seyahati

Bu video, 1917 sonunda Veliaht Vahdettin ile Mustafa Kemal Paşa'nın birlikte yaptığı Almanya seyahatini anlatıyor. Anlatıcı Diamond Tema, kaynağını açıkça söylüyor: Falih Rıfkı Atay'ın, Mustafa Kemal'in ağzından aktarılan Vahdettin anılarına dayanan kitabı. Seyahat, Alman Genel Karargâhı ile Batı cephesini kapsıyor ve 15 Aralık 1917'de başlayıp 1918'in ilk günlerinde sona eriyor; bu tarih aralığını günümüz kaynakları da doğruluyor.

Hikâye, Mustafa Kemal'in Yıldırım Orduları görevinden ayrılıp parasız şekilde İstanbul'a dönüşüyle açılıyor. Cebinde parası kalmadığı için atlarını ve kısraklarını satıyor; Cemal Paşa aracılık edip hayvanları yüksek fiyattan elden çıkarıyor ve aradaki farkı da kendisine gönderiyor. Videoda bu davranış, zor günlerde gösterilen tok gözlülük ve vefa örneği olarak övülüyor. Aynı bölümde, mütareke İstanbul'unda kendisine yapılan çıkarcı tekliflerin tamamını geri çevirdiği de vurgulanıyor.

Mustafa Kemal, Pera Palas'ta bir daireye yerleşiyor ve o günleri hem umutsuz hem de umutlu iki ruh hali arasında gidip gelen bir bekleyiş olarak anlatıyor. Bu sırada dönemin padişahı Sultan Reşat'ın hasta olması nedeniyle Almanya davetine Veliaht Vahdettin'in gitmesi gündeme geliyor. Refakat heyetine kendisinin de katılması istenince teklifi hemen kabul ediyor; gerekçesi, böyle bir yolculuğu kendisi için ilginç bulması.

Yola çıkmadan önce sarayda bir tanışma görüşmesi düzenleniyor; yanında harp okulundan hocası olan Naci Paşa da var. Anlatıma göre odadaki kalabalık içinde ilk bakışta fark edilmeyen, sonradan giren kişi bizzat Vahdettin çıkıyor. Veliaht, gözlerini kapatıp açarak kısa bir nezaket cümlesi kuruyor ve yeniden susuyor. Mustafa Kemal bu tabloyu, aklı başında olmayan biriyle karşılaşma hissi olarak tarif ediyor; Naci Paşa ile saray arabasında yaptıkları özel konuşmada da yarın tahta geçecek bu isimden ne beklenebileceğini sorguluyorlar.

Gara gidilmeden önce heyetten askerî bir seyahate uygun olarak üniforma giyilmesi isteniyor; ancak Vahdettin perona sivil kıyafetle geliyor. Gerekçe olarak daha önce verilen üst rütbenin geri alınıp alt bir rütbenin bildirilmesi gösteriliyor ve Veliaht'ın bunu gururuna yediremediği aktarılıyor. Teşrifatçı ile yaşanan kısa gerilimin ardından törende Vahdettin'in askeri nasıl selamlayacağını bile bilmediği görülüyor; Mustafa Kemal, Enver Paşa'nın da izlediği törende adım adım ne yapması gerektiğini tarif ediyor. Trenin penceresinden halkı selamlama dersi de aynı akşamın sahnelerinden.

Trendeki ilk gece, Vahdettin'in yakın çevresinin Mustafa Kemal'i Veliaht'tan uzak bir kompartımana yerleştirme oyunu ile geçiyor. Gerekçe, hizmetlilere yakınlık düzeni olarak açıklanıyor ve ilk anda makul bulunuyor. Trakya üzerinden ilerlerken gelen davet üzerine Vahdettin'in salonuna geçiliyor; Veliaht bu kez gözleri açık, dikkatli ve hazırlıklı bir konuşmacı olarak Çanakkale'deki başarıları tek tek sayan uzun bir övgü konuşması yapıyor. Mustafa Kemal, saraydaki ilk izlenimin aksine zeki biriyle karşı karşıya olduğu hissiyle odasından ayrılıyor ve sonraki günlerde Veliaht'ı aydınlatmayı memleket görevi olarak görmeye başlıyor.

Alman karargâhının bulunduğu kasabada heyet, dizilmiş bir kıta ve bizzat imparatorun katılımıyla karşılanıyor. Kabul salonunda imparator, Hindenburg ve Ludendorff ile kurmaylar hazır bulunuyor. Takdim sırasında imparator, Almanca olarak karşısında duran generalin Çanakkale'deki Mustafa Kemal olup olmadığını soruyor. Mustafa Kemal Fransızca cevap verirken hitap seçiminde protokol hatası yaptığını hemen fark ediyor; benzer bir sürçmeyi daha önce Bulgar kralı karşısında da yaşadığını itiraf ediyor.

Hindenburg ziyaretinde mareşal, Osmanlı tarafına moral veren teselli sözleri söylüyor; Mustafa Kemal bunları misafirperverlik nezaketi olarak okuyup tartışmaya girmiyor. Ludendorff görüşmesinde ise kuzeybatıdaki parlak taarruz anlatılırken generalin sözünü kesip ileri harekâtın ulaşabileceği en son hattı soruyor. Ludendorff, sonucun olaylarla belli olacağını söyleyip geçiştiriyor. Mustafa Kemal bu cevabı, sonucu kadere bırakan bir komuta tavrı olarak kayda geçiriyor ve hatırat okumalarında bu kısa diyaloğun izini aradığını ekliyor.

Karargâh otelindeki bir akşam, heyet Veliaht'ın odasında geleceğe dair görüşme halindeyken imparator habersizce içeri giriyor. Enver Paşa'ya duyulan güveni ve Osmanlı sadakatine verilen değeri anlatan genel sözlerin ardından Mustafa Kemal, ülkenin kalbine yönelen darbeleri durduracak somut teminat duymak istediğini söylüyor. İmparator ayağa kalkıp Veliaht'a dönerek zihninin karıştırıldığını ima eden bir çıkış yapıyor. Veliaht endişesinin giderilmediğini eklese de imparator koltuğuna dönmeden salondan ayrılıyor.

Uğurlama sırasında koridorda yaşanan tokalaşma sahnesi, seyahatin en insani anlarından biri olarak anlatılıyor. İmparator, Veliaht ve Naci Paşa ile tokalaşıp uzak köşede duran Mustafa Kemal'in yanından geçiyor; general, ayağına gitmesi gerektiğini o an akıl edemiyor. Birkaç adım sonra imparator geri dönüp özür dileyerek elini sıkıyor. Akşam yemeğinde oturma düzeni de ayrıntılı: imparatorun sağında Vahdettin, solunda Berlin elçisi, onun yanında Mustafa Kemal ve onun solunda Ludendorff yer alıyor; yemek boyunca generaller arası Fransızca sohbet, imparatorun Almanca uyarısıyla bölünüyor.

Sofrada Hindenburg, Suriye'deki durumun düzelip yeni bir süvari tümeninin cepheye sürüldüğünü söylüyor. Mustafa Kemal ise o tümenin kuruluşuna ve zayıflığına bizzat şahit olduğunu, elindeki raporların tümenin kullanılamaz durumda olduğunu gösterdiğini anlatıyor. Mareşale bu çelişkiyi doğrudan iletiyor ve taarruzdan güvenle umulan hedefi açıkça soruyor; net cevap alamıyor. Anlatıcı, bu pervasız soruların arkasında ikram edilen şampanyaların gevşeticiliğinin de payı olabileceğini esprili bir dille ekliyor; Vahdettin'in de içtiği notunu düşüyor.

Batı cephesi gezisinde heyet önce renkli işaretli büyük bir harita başında parlak bir durum anlatımı dinliyor. Vahdettin etkilenip yanındakine fikrini soruyor; Mustafa Kemal, anlatılan tablonun yerinde görülmesini istiyor. Kendilerine sunulan hazır ziyaret planını bırakıp haritadan seçtiği ateş hattı noktasına yürüyor; bir ağaçtaki gözetleme erine çıkıp araziyi kendi gözüyle inceliyor. Cephedeki subaylar, piyade yetersizliğini ve süvariyi piyade gibi kullanmak zorunda kaldıklarını itiraf ediyor. Dönüşte kendisine refakat eden Alman kolordu komutanı rütbesini sordukça yükseltiyor; ordular yönettiğini öğrenince hitabını ekselans mertebesine çevirip saygıda kusur etmiyor.

Alsace'ta valinin evindeki yemekte sohbet, Ermeni meselesine açılıyor. Vali, Türklerin Ermenilere yönelik ağır saldırılarından ve Ermeni halkının bunu hak etmediğinden söz ediyor; Vahdettin de yanında cephe görmüş bir kumandan olarak Mustafa Kemal'i dinlemesini öneriyor. Mustafa Kemal, müttefiklik uğruna varını yoğunu ortaya koyan bir ülkeye karşı böyle bir zeminin açılmasına şaşırdığını sert ve iğneli bir dille ifade ediyor. Vali sözlerinin yalnızca duyumlara dayandığını söyleyip geri adım atıyor; Mustafa Kemal de heyetin cephe gerçeklerini görmeye geldiğini belirterek konuyu kapatıyor.

Gezinin son durakları arasında silah sanayicisi Krupp'un şatosundaki yemek ve Berlin'deki Adlon Oteli'nde konaklama var; Vahdettin burada temaslar yapıp demeçler veriyor. Naci Paşa, Veliaht'ın kendisini yaver olarak istediğini söylediğinde Mustafa Kemal, saray hizmetini sevmese de memleket için kabul etmesini öğütlüyor. Gazeteciler çekildikten sonra Vahdettin'in ne yapması gerektiğini sorması üzerine, İstanbul'a dönünce bir ordu komutanlığı istemesi ve Boğazlar ile görevli 5. Ordu'yu düşünmesi cevabını veriyor; aldığı yuvarlak yanıt umudunu kırıyor. İstanbul'a dönüşte böbrek rahatsızlığı nüksediyor, Viyana'da sanatoryum günleri başlıyor; padişahın ölümü ve Vahdettin'in tahta çıkışı ise bir sonraki bölümün konusu olarak bırakılıyor.