Pasifik'te Çin Rüzgarı Tersine mi Dönüyor: Küçük Adalar Artık Şartları Kendi Yazıyor

Son on yılın büyük bölümünde Pekin'in Pasifik'teki ilerleyişi durdurulamaz görünüyordu; krediler, diplomatik ziyaretler ve altyapı anlaşmaları liman liman çoğalıyordu. Şimdi bu dalga örgütlü bir dirençle karşılaşıyor ve açık soru şu: Çin stratejisi geri tepmeye mi başladı, yoksa yalnızca daha sert bir evreye mi girdi? Kanıtları tarttığımda vardığım sonuç, ivmenin durduğu ama durmanın tersine dönmekle aynı şey olmadığı yönünde.

Ödülün büyüklüğü haritaya bakınca anlaşılıyor. Ada devletleri batıda Palau'dan doğuda Fransız Polinezyası'na, kuzeyde Marshall Adaları'ndan güneyde Tonga'ya uzanıyor; kara parçaları minicik ama balıkçılık ve deniz tabanı zenginliği taşıyan devasa deniz alanlarını tutuyorlar. Deniz yolları Asya'yı Avustralya ve Amerika kıtasına bağlıyor, bu yüzden küçük limanlar bile stratejik değer taşıyor. Dar bütçeler ve zayıf idari kapasite çoğu ülkeyi dış yardıma bağımlı bıraktı ve bölgeyi rekabete açık hale getiren tam da bu bağımlılık oldu.

Tarih, Canberra ve Washington'un bölgeyi neden arka bahçe saydığını açıklıyor. Ondokuzuncu yüzyılın sömürge paylaşımının yerini ABD ile Japonya arasındaki yıkıcı Pasifik savaşı aldı, ardından 1960'lardan itibaren hayatta kalmak için hamiye muhtaç mini devletler doğdu. Avustralya ve Yeni Zelanda güneyin yardım yükünü taşırken Amerika kuzeyde Guam, Kuzey Mariana Adaları ve Marshall Adaları, Mikronezya ve Palau ile Serbest İlişki Anlaşmaları üzerinden tutundu; para ve savunma sözü karşılığında üs ve erişim aldı. Onlarca yıl bu düzen ciddi şekilde sorgulanmadı, Pekin de daha çok başkentleri Taipei yerine Çin Halk Cumhuriyeti'ni tanımaya ikna etmekle uğraştı.

2010'lar sessizliği bozdu. Çinli firmalar, geleneksel bağışçıların ağırdan aldığı yol, liman ve telefon şebekelerini finanse etti; işbirliği anlaşmaları yıl yıl birikti. Parayla birlikte borçların siyasi, hatta askeri kozlara dönüşeceği kaygısı büyüdü. En sert sarsıntı, Solomon Adaları'nın 2019'da Taipei'den Pekin'e geçip 2022'de metni gizli tutulan bir güvenlik anlaşması imzalamasıyla geldi; iki hükümetin de yalanladığı bir deniz üssü korkusu bölgeyi sarstı.

Karşılık önce gecikti, sonra kapsamlı geldi. Washington Mart 2024'te yenilenen Serbest İlişki Anlaşmaları için yirmi yıla yayılan yaklaşık 7,1 milyar doları onaylarken Canberra da Tuvalu, Papua Yeni Gine, Nauru ve Vanuatu ile kendi anlaşma ağını ördü. Tempo bu yıl arttı: 6 Temmuz 2026'da Suva'da Fiji ile tarihi Vuvale Birliği ve Ocean of Peace savunma ittifakı imzalandı, eylül başında ise Avustralya bizzat Solomon Adaları ile kapsamlı bir stratejik anlaşmada ilke mutabakatına vardı; sızan elçi mesajı 980 milyon doları aşan ek fondan söz ediyor. Solomon Başbakanı Matthew Wale aynı hafta hakkında verilen güvensizlik önergesini atlattı; bu da yardım ile iç siyasetin artık ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.

Eylül başında Palau'da toplanan Pasifik Adaları Forumu, ada devletlerinin kendi hesaplarına da itiraz yükselttiğini gösterdi. Ev sahibi, Pekin'in sert itirazlarına rağmen Tayvan'ı uzun yıllardır sürdürdüğü kalkınma üyesi konumunda tuttu; liderler temmuzdaki Çin balistik füze denemesinden duydukları kaygıyı kayda geçirip gelecek denemeler için önceden bildirim istedi. Ancak birliğin sınırları da göründü: on sekiz liderden beşi toplantıya gelmedi, Yeni Zelanda dışişleri bakanı yoklukların arkasında dış müdahale imasında bulundu, Nauru ise füze kınamasına katılmadı. Tablo, çatlakları görünen bir meydan okuma olarak okunuyor.

Peki Pekin kaybediyor mu? Mali veriler bu yönü işaret ediyor: Çin kredileri Kuşak ve Yol zirvesinin epey altında, Avustralya bölge kalkınma harcamalarının yaklaşık yüzde 37'sini tek başına karşılarken Çin yüzde 6'da kalıyor ve çok taraflı bankalar yeni borçlanmanın büyük bölümünü finanse ederek hükümetlere Pekin dışında seçenek sunuyor. Yine de Çin birçok başkentte hâlâ büyük alacaklı, kamu şirketleri inşaat ihalelerini almaya devam ediyor ve Forum'daki bölünme bazı liderler üzerinde doğrudan nüfuzunun sürdüğünü düşündürüyor. Ben bunu bir bozgundan çok durmuş bir ilerleyiş olarak okuyorum; Pasifik başkentleri rekabeti pazarlık gücüne çevirirken hiçbir tarafa özel bağlanmamaya dikkat ediyor.