Aynı film tekrar gösterimde: kredi döngüsü ve balonun anatomisi

İki grafiğe yan yana bakınca insan önce gözlerine inanamıyor. Biri 1992 ile 2002 arasında Nasdaq'ın çizdiği eğri, öteki 1922 ile 1932 arasında Dow Jones'un izlediği yol. İkisi de önce ağır ağır yükseliyor, sonra birden hızlanıyor, kısa bir soluklanmanın ardından dik bir coşkuya kapılıyor ve finalde sert çakılıyor. Arada yetmiş yıl var, ülkeler ve teknolojiler bambaşka, ama silüet neredeyse aynı. Sunucu özellikle bu iki örneği seçmiş, çünkü herkesin bildiği iki büyük çöküşü anlatıyorlar: dot-com balonu ve 1929 buhranı. Tezi daha ilk dakikalarda ortaya koyuyor: tarihler değişiyor, koşullar değişiyor, ama alttaki mekanizma değişmediği için aynı film tekrar tekrar gösterime giriyor.

Filmin senaristi olarak Avusturyalı iktisatçı Joseph Schumpeter'i işaret ediyor. Yüz yıl önce döngülerin tesadüf olmadığını, sistemin kendi işleyişinden doğduğunu söyleyen ilk isimlerden biri o. Aynı dönemde sahneye çıkan başka büyük isimlerin gölgesinde kaldığı için adı bugün az biliniyor, ama fikirleri hâlâ çalışıyor. İktisadi Kalkınma Teorisi başlıklı kitabında sorduğu soru çok net: ekonomi neden dümdüz ilerlemek yerine dalgalar halinde büyüyor? Cevabı da net: çünkü yenilik içeriden geliyor ve düzeni bozarak ilerliyor. Kitabın künyesini ve basım bilgilerini routledge sayfalarındaki kayıttan doğruladım; Schumpeter'in 1883 ile 1950 arasında yaşadığı ve öğrencileri arasında sonradan merkez bankası başkanlığına yükselen isimlerin bulunduğu bilgisi de aynı kaynaktan geliyor. Bu yüzden videodaki anlatıyı bir nostalji olarak değil, hâlâ geçerli bir çerçeve olarak okumak gerekiyor.

Çerçevenin kilit taşı tek cümle: para krediden doğar, kredi paradan değil. Kulağa ters geliyor, çünkü günlük dilde kredi deyince bankaya gidip hazır para almak anlıyoruz. Oysa anlatılan mekanizmada banka başkasının mevduatını ödünç vermiyor; krediyi verdiği anda mevduatı yaratıyor. Hesabımızda gördüğümüz rakamların büyük bölümü böyle doğmuş bir alacağın karşılığı. Dolaşımdaki paranın yüzde doksandan fazlasının bu yolla üretildiği bilgisini videodan aldım ve 2014 tarihli merkez bankası çözümlemesiyle karşılaştırdım. Ticari bankaların yalnızca aracı olmadığını, kredi açarken yeni para yarattığını anlatan raporu bankofengland adresindeki bültenden okuyup teyit ettim. Yani bu bir komplo teorisi değil, paranın nasıl işlediğine dair resmî kayıtlara geçmiş bir tarif. Kredi varsa üretim, istihdam ve borsa büyüyor; kredi kesilince hepsi birden duruyor.

Döngünün nasıl başladığını anlatmak için sunucu yüz kişilik bir kasaba hikâyesi kuruyor. Herkes karnını doyuracak kadar üretiyor, kimse zenginleşmiyor, kimse batmıyor. Schumpeter bu hâle döngüsel akış diyor; ekonomi uyuyor, ne büyüyor ne küçülüyor. Sonra Mehmet adında çalışkan ve cesur bir girişimci çıkageliyor ve motorlu aletler üretmek istediğini söylüyor: elli kişinin yaptığı hasadı bir kişi yapacak, terzinin on günde diktiği elbise üç saatte bitecek. Tek sorunu var, parası yok. Kasabalıda da fazla kaynak yok, çünkü durgun düzende artı ürün birikmiyor. İşte bu noktada dışarıdan sermaye şart oluyor. Grafikteki düz çizgi tam da bu uyku dönemini simgeliyor. Yenilik içeriden doğuyor ama finansmanı dışarıdan gelmek zorunda, yoksa hikâye başlamadan bitiyor.

Bankacı Mehmet'in fikrine ikna olup krediyi açınca birinci dalga başlıyor. Mehmet atölyeyi kuruyor, aletler gerçekten işe yarıyor, kasabalı eskisinden çok üretip çok kazanıyor. Komşular da bu işte ekmek olduğunu görüp motor üretmeyi öğreniyor. Krediyi alan ödeyince banka daha cömert davranıyor; hem üreticilere hem alıcılara kredi yağıyor. Üretimle tüketim büyüdükçe kredi hacmi de büyüyor, sistemde eskisinden çok daha fazla para dolaşıyor. Schumpeter bu ilk dalgayı üretken sayıyor, çünkü arkasında gerçek yenilik ve gerçek değer var. Videodaki güncel grafikler de aynı sakin yükselişi gösteriyor: 2022 ortasından bu yana hanehalkı ve şirket borçları endeksle birlikte ölçülü biçimde artıyor, sıçrama yok. Bu tablo birinci dalganın gidişatına benziyor ve altının dolu olduğunu düşündürüyor.

Soluklanma bitiyor, spekülatörler sahneye çıkıyor

Her dalganın ardından kısa bir durulma geliyor. Yenilik sindiriliyor, fiyatlar dengeleniyor, kimse acele etmiyor. Sunucu bu arayı düzeltme ya da dengelenme dönemi diye adlandırıyor. Asıl soru bundan sonra başlıyor: yenilik çoktan yapıldıysa yükseliş neden yeniden ve bu kez çok daha sert başlıyor? Cevabı ikinci dalga veriyor ve onun aktörleri spekülatörler. Bunlar motor üretmiyor, yenilik getirmiyor; sadece herkes kazanırken kenarda durmak istemiyor. Trene başka kapıdan biniyorlar ve paradan para kazanmaya çalışıyorlar. Arsa alıyorlar, çünkü daha çok fabrika kurulacağını düşünüyorlar; hisse topluyorlar, çünkü endeksin yükseleceğine inanıyorlar. Üstelik bunu kendi paralarıyla değil, krediyle yapıyorlar; nasılsa garanti diye düşünüyorlar. Bir süre gerçekten de arsalar ve hisseler yükseliyor, coşku coşkuyu besliyor.

Coşkunun yakıtı marj borcu , yani aracı kurumlardan hisse almak için kullanılan kredi. Videoda alt alta konan iki çizgi çok şey anlatıyor: aşağıda aracı kurum kredileri, yukarıda Dow Jones; ikisi birlikte şişiyor. Bankalar ve aracı kurumlar bu ateşe odun taşıyor, kredili işlemler artıyor, herkesin bu zenginlikten pay alması gerektiği duygusu yayılıyor. Marj istatistiklerinin nasıl toplandığını finra adresindeki yöntem sayfasından kontrol ettim; üye kuruluşlar her ayın son iş günü müşteri borç bakiyelerini raporluyor ve finra bu verileri toplu halde yayımlıyor. Tarih de tezi destekliyor: 1929 öncesinde sanayi hisselerine, 1998 sonrasında internet hisselerine akan kredili alımlar aynı deseni çizdi. Ne zaman ki kredili işlemler aşırı artıyor, değer ile fiyat arasındaki bağ kopuyor ve balonlaşma başlıyor.

Bu desenin küçük bir provası daha geçen aylarda Kore borsasında yaşandı. KOSPI bir buçuk yıl boyunca dünyadan ayrışıp dikine yükseldi ve aynı dönemde marj borcu rekor kırdı. Sonrası malum: haziran ayında sert düşüş geldi, yaklaşık 1,2 milyon yatırımcı tamamlama çağrısıyla karşılaştı, on binlercesi battı. Zorunlu satışların 110 milyar won düzeyine ulaştığı bilgisini sedaily sayfalarındaki haberden aldım; kaldıraçlı çip hisselerindeki çözülmeyi anlatan ayrıntılı çözümlemeyi ise investing sayfalarındaki analizden okudum. İki kaynak da aynı noktaya işaret ediyor: kaldıraçlı pozisyonlar yükselirken her şey yolunda görünür, rüzgâr tersine dönünce satışlar birbirini besler. Sunucu bu olayı büyük döngünün minik bir maketi gibi sunuyor ve haksız sayılmaz; mekanizma birebir aynı, ölçek farklı.

Bugün döngünün neresindeyiz

Peki bugün kredi döngüsü nün neresindeyiz? Sunucu katalizör olarak yapay zekâ ile blokzinciri gösteriyor ve ölçü olarak S&P 500'ü seçiyor; gerekçesi iki teknolojiyi de geniş biçimde kapsaması. Pandemi şokunu istisna sayıp 2022 ortasından başlatıyor ve üç debe bakıyor: hanehalkı ile şirket borçları sakin artıyor, endeksle uyumlu gidiyor; aracı kurumlardaki marj borçları da endeksle birlikte yükseliyor ama dikey bir patlama yok. Güncel tabloyu bağımsız veriyle karşılaştırdım: marj borcunun ağustos ayında 1,45 trilyon dolara ulaşıp bir önceki yıla göre yüzde 37 arttığı bilgisi advisorperspectives sayfalarındaki rapordan geliyor. Rakam büyük görünse de artışın endeksle el ele gitmesi, önceki döngülerin ikinci dalgasındaki kopuşa benzemiyor. Yani grafikler üzerinden okuma net: spekülatif dikleşme henüz yok, birinci dalgadayız gibi görünüyor.

Üretim sürüyor, katılım dalgası büyüyor

İkinci test daha da önemli: krediler gerçekten üretime mi gidiyor? Cevap evet görünüyor. Yapay zekâ tarafında şirketler yeni veri merkezlerine yüz milyarlarca dolar yatırıyor; 2026 için yalnızca en büyük beş bulut ve altyapı devinin 660 ile 690 milyar dolar arasında harcama planladığı bilgisi futurumgroup sayfalarındaki derlemeden geliyor. Blokzincir tarafında ise BlackRock ile JP Morgan gibi devler tokenizasyon altyapısı kuruyor; Avrupa'da 311 milyar dolarlık para piyasası fonuna tokenize pay çıkarıldığı bilgisini decrypt sayfalarındaki haberden doğruladım. Ürünler henüz mutfağın dışında değil: blokzincir üzerindeki yeni ürünler tamamlanıp bize ulaşmadı, yapay zekâ da üretimi dönüştürecek ölçüde sektörlere işlemedi. O yüzden sunucu birinci dalganın ortasındayız diyor. Final mesajı ise finansal okuryazarlık: katılım dalgası büyürken bilgiyle hareket edenler fırsatı yakalayacak, diğerleri transferin yanlış tarafında kalacak.