Acemoglu ve Anthropic karşı karşıya: yapay zekâ ekonomiyi ne kadar büyütecek

Aynı soruya iki ayrı masadan iki ayrı büyüklükte yanıt geliyor. Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoglu, yapay zekânın ekonomiye katkısının sanılandan küçük kalacağını savunuyor; sohbet robotu Claude'un üreticisi Anthropic ise 2030'a uzanan üç ayrı durum çiziyor ve en uç durumda gayrisafi yurtiçi hasılanın üçte bir büyüyeceğini hesaplıyor. Teknoloji yayıncısı Çiçek, bu iki çalışmayı yan yana koyuyor ve hangisinin daha inandırıcı olduğunu sorguluyor. Aradaki fark küçük bir yorum ayrılığı değil; on kattan büyük bir büyüme farkı.

Acemoglu tezini The Humanist Review of AI adlı yeni platformda yayımladı; Microsoft'un yapay zekâdan sorumlu yöneticisi Mustafa Süleyman da aynı platformda yazdı. Suçlaması sert: teknoloji sektörü yanlış hedefin peşinde. Hedef, insanı taklit eden sistemler kurmak değil, insanın yapabildiklerini büyüten sistemler kurmak olmalı. Ona göre mesele yapay zekânın ne kadar akıllı olacağı değil; bu gücün ekonomiye nasıl gireceği ve insanın yanında mı yoksa yerine mi kullanılacağı.

Taklit yanlış hedef

Rakamlar temkinli duruşu açıklıyor. Bilişsel ve ofis görevlerinin yaklaşık %20'si teknik olarak yapay zekâya devredilebilir durumda; ama bunun yalnızca dörtte biri, yani toplam emeğin %5'i, on yıl içinde gerçekten otomatikleşir. Ek gayrisafi yurtiçi hasıla artışı %1,5 düzeyinde kalır. MoneyWeek'e konuşan Nobel ödüllü ekonomist, toplam faktör verimliliğinde %0,6-0,8 artış bekliyor; Goldman Sachs'ın %7'lik iyimserliğiyle tablo taban tabana çelişiyor. Bu rakamlar MoneyWeek söyleşisinden alınmıştır ve temkinli cephenin dayanağını oluşturur.

Acemoglu, yayılımın neden yavaş kalacağını kendi yaşantısından bir örnekle anlatıyor. 1997'de kolundaki bir rahatsızlık yüzünden Dragon NaturallySpeaking adlı sesli yazım yazılımına geçti; yazılım o gün bile %95 doğrulukla konuşmayı yazıya döküyordu. Aradan otuz yıl geçti, işlemciler ve ses tanıma dev adımlarla ilerledi, ama dikte yazılımları beklenen sıçramayı yapmadı. Ders açık: bir teknolojinin hızla gelişmesi, ekonominin aynı hızla dönüşeceği anlamına gelmiyor.

Neden %95 yetmedi

Aynı ders %99 doğruluk için de geçerli. Yüz işlemin doksan dokuzunu kusursuz yapan bir sistem düşünün; tek hata yanlış bir para transferi ya da hatalı bir tıbbi karar olursa fatura devasa olur. O eşikte insan denetimi ortadan kalkamaz. Dolayısıyla bir işi yapabiliyor olmak, o işin insan olmadan da yürütüleceği anlamına gelmez; hata payının bedeli, otomasyonun sınırını çizer.

Çözüm önerisi de bu sınırdan doğuyor: çalışanın yerine geçen değil, çalışanı ustalaştıran yapay zekâ. Öğretmeni devre dışı bırakan bir yazılım yerine, hangi öğrencinin hangi konuda zorlandığını gösterip öğretmene kişiye özel yol çizen sistemler kurulmalı. CEPR'de yayımlanan değerlendirmeye göre insanı tamamlayan bu yön, verimliliği artırıp gelir adaletini güçlendirebilir; ancak bu yönelim kendiliğinden doğmaz, ABD ve Avrupa'da ciddi politika çabası gerekir. Bu tespit CEPR kaynağından alınmıştır.

Görevlerden durumlara

Anthropic ise soruya ters yönden yaklaşıyor ve tahmin değil durum çalışması sunuyor: belirli koşullar gerçekleşirse ne olur? Ekip, ABD Çalışma Bakanlığı verileriyle her mesleği görev demetlerine ayırıyor; avukat tek başına bir meslek değil, araştırma yapan, belge inceleyen, metin yazan, müvekkille görüşen bir görevler bütünü. Buna Anthropic Economic Index verisi ekleniyor; gerçek Claude kullanımına göre mesleklerin %36'sında görevlerin en az dörtte birinde yapay zekâ kullanılıyor ve kullanımın %57'si destekleme, %43'ü otomasyon yönünde. Bu ölçüm Anthropic kaynağından alınmıştır.

Üç durum buradan doğuyor. Ilımlı durumda yapay zekâ internet ölçeğinde bir etki yapar ve 2030'da gayrisafi yurtiçi hasıla %1,6 yukarıda, 34,1 trilyon $ düzeyinde olur; bu rakam Acemoglu'nun %1,5'ine neredeyse denktir. Orta durumda bilgi işlerinin yaklaşık yarısı otonom yürür, büyüklük 36,3 trilyon $'a ve büyüme %8,3'e ulaşır. Uç durumda ise sistemler insandan verimli çalışır, kendi araştırmalarını bile hızlandırır ve büyüme 44,4 trilyon $ ile %32,4'e fırlar; ama bilgi çalışanlarının ücreti %10'dan fazla geriler, emeğin milli gelirdeki payı %60'tan %45'e düşerken sermayenin payı %55'e çıkar ve hane harcamaları baskılanır. Fortune'a göre etkileşimli araç varsayımları kullanıcıya bırakıyor ve hesap yalnız arz yönünü kapsıyor; Euronews'e göre uç durumda ofis çalışanları arasında işsizlik %17,9'a tırmanıyor. Bu tablo Fortune ve Euronews kaynaklarından alınmıştır.

Tartışmayı bölen üç rakam

Anthropic, çerçeveyi yayımlamadan önce dış ekonomistlerin görüşüne başvurdu; Acemoglu da inceleyenler arasındaydı, ancak bu inceleme sonuçların onayı anlamına gelmiyor ve gelen eleştirilerle metinde değişiklik yapıldı. Kurum ayrıca 11 bin Amerikalıyla bir anket yaptı: katılımcılar ortalama %10 daha büyük bir ekonomi ve %5 işsizlik bekliyor. CNBC'ye yansıyan 20 bin kelimelik yazısında Dario Amodei, işgücü piyasasında olağandışı sancılı bir sarsıntı uyarısı yapıyor; geçen yıl beyaz yakalı işlerin yarısının yok olabileceği uyarısını da yinelemişti. Bu ayrıntılar CNBC kaynağından alınmıştır.

Dikkat çekici nokta şu: ılımlı durum neredeyse birebir Acemoglu'nun durduğu yere denk düşüyor; demek ki taraflar aritmetikten çok hangi geleceğin inşa edileceğinde ayrışıyor, kazancın sermayede toplanması ise tekel kaygısını büyütüyor. İki çalışmanın ortak dersi de aynı: bir işi yapabiliyor olmak, insanın o işten çekileceği anlamına gelmiyor. Sunucu da bu ortak dersten yana tavır koyuyor ve yönü çizenlerin, yani yapay zekâya hedef verenlerin sorumluluğunu hatırlatıyor. Geriye tek soru kalıyor: bu gücü ücreti baskılayan bir otomasyon için mi, yoksa çalışanı güçlendiren bir düzen için mi kullanacağız?