Tito: Stalin'e Kafa Tutan, Yugoslavya'yı Kurup Dağıtan Lider

49W kanalının Liderler serisi, izleyicilerin isteğiyle Josip Broz Tito bölümünü çekmiş. Ben de bu videodan yola çıkarak Yugoslavya liderinin hikayesini baştan sona araştırdım. Videonun tezi net: Tito, yirminci yüzyılın hem en sevilen hem en çelişkili otoriterlerinden biri. Stalin'e kafa tutmuş, ülkesini refaha taşımış, ama arkasında dağılmaya mahkum bir federasyon bırakmış bir isimden söz ediyoruz.

Josip Broz 1892'de bugünkü Hırvatistan-Slovenya sınırındaki Kumrovec köyünde doğdu. Babası Hırvat, annesi Slovendi; video bu detayı adamın Yugoslavya'nın ta kendisi olduğu yorumuyla veriyor. On beş çocuklu yoksul bir ailede büyüdü; dağlık arazideki dört hektar toprak geçinmeye yetmiyordu. Okulda başarısız bir öğrenciydi, çocukluğunun önemli kısmını dedesinin yanında geçirdi ve Slovencayı Hırvatçadan iyi öğrendiği anlatılır.

Gençliğinde Sisak'ta demirci çıraklığı yaptı; ustası onu sol gazetelerle ve 1 Mayıs gösterileriyle tanıştırdı. 1910'da metal işçileri sendikasına ve bölgesel sosyal demokrat partiye katıldı. Gezgin kalfalık geleneğiyle imparatorluğu dolaştı, Münih ve Mannheim'da Benz ve Skoda gibi fabrikalarda çalıştı. 1914'te askere alındı, savaş karşıtı propaganda suçlamasıyla tutuklandı, 1915'te Doğu Cephesi'nde yaralanıp Ruslara esir düştü.

Esaret ve devrim yıllarının ardından parti kariyeri 1935-36'da Komintern'de çalışmasıyla hızlandı. Bu dönem Stalin'in Büyük Tasfiyesi'nin en kanlı evresine denk geldi; Yugoslav Komünist Partisi lideri Gorkiç Moskova'da idam edildi. Videoda Tito'nun o yıllarda gizli polisle rapor paylaştığı iddialarına da değiniliyor. Bu karanlık tasfiye sürecinden sağ çıkıp partinin başına geçmesi, onun hayatta kalma becerisinin ilk büyük kanıtıydı.

İkinci Dünya Savaşı'nda Yugoslavya işgal edilince Tito'nun Partizanları ile Mihayloviç'in Çetnikleri iki ayrı direniş odağı oldu. Partizanlar bütün uluslardan savaşçı toplayan bir gerilla ordusuna dönüştü ve ülkeyi büyük ölçüde kendi gücüyle kurtardı. Videonun altını çizdiği nokta şu: bu bağımsız kurtuluş, Tito'ya varlığını Moskova'ya borçlu olmadığı duygusunu verdi. İleride Stalin'le kavga etmesinin psikolojik temeli burada atıldı.

Savaşın ardından Halk Cephesi listesi halk oylamasında yüzde 90'a yakın destek aldı; muhalif partiler zaten yarışın dışındaydı. İlk anayasa, cumhuriyetlere kağıt üstünde ayrılma hakkı tanıyan Stalin anayasasının bir kopyasıydı. Savaş dönemi rakibi Mihayloviç yargılandı ve idam edildi; video bu yargılamanın adil olmaktan çok siyasi olduğunu vurguluyor. Buna rağmen iktidarın pekişmesi Doğu Bloku örneklerine göre daha az kanla gerçekleşti; videoya göre bunun dayanağı, Nazi işgalinden kurtuluşun sağladığı tarihsel meşruiyetti.

1948'de Kominform, Yugoslav Komünist Partisi'ni milliyetçi unsurlar gerekçesiyle ihraç etti; tarihe geçen Tito-Stalin kopuşu budur. Tito içeride Stalin'e yakın kadroları tasfiye etti, Moskova'nın suikast timleri gönderdiği iddiaları ortaya atıldı. Bölünmenin en karanlık mirası Goli Otok oldu: 1949 ile 1956 arasında Hırvatistan açıklarındaki çorak adada Stalin yanlısı olduğundan şüphelenilen on binlerce kişi tutuldu. Balkan Insight'ın aktardığı tarihçi Martin Previşiç araştırması, bu kampın rejimin içerideki düşman korkusunu nasıl kurumsallaştırdığını gösteriyor.

Videoda savaş yıllarından beri ülkeyi yöneten dört kişilik çekirdek kadro sayılıyor: Tito, Đilas, Kardel ve Rankoviç. Stalinist bir rejimde bu isimlerin birbirini yok etmesi beklenirdi; burada ilk tasfiye edilen Đilas hapse atıldı ama öldürülmedi. Video bu farkı Tito rejiminin ayırt edici özelliklerinden biri sayıyor. Yine de sistemin demokratik sosyalizmle ilgisi yoktu; kararlar dar bir politbüro çevresinde alınıyordu.

Tito ulus sorununu federasyon mühendisliğiyle çözmeye çalıştı: altı cumhuriyet kuruldu, Sırbistan içinde Kosova ile Voyvodina'ya özerklik tanındı. Mantık videoda açıkça ifade ediliyor: Sırpların ağırlığını tıraşlayarak federasyonu yaşatmak. Bu formül on yıllarca barışı korudu ama ulusal kimlikleri eritmek yerine kurumsallaştırdı. Her cumhuriyet kendi bürokrasisini, akademisini ve hafızasını inşa etti.

İki blok dışında kalmanın avantajını kullanan Tito, Mısır'dan Nasır ve Hindistan'dan Nehru ile Bağlantısızlar Hareketi'nin kurucuları arasına katıldı. Bizi karıştırmayın çizgisi hem doğudan hem batıdan fon ve kredi akıttı. Stalin'in ölümünden sonra Kruşçev'in başlattığı yumuşama, Belgrad'ın manevra alanını daha da genişletti. Video bu denge siyasetini Tito'nun dış politika dehası olarak sunuyor.

İçerideki özgün deney öz-yönetim sosyalizmiydi: fabrikalarda işçi konseyleri kuruldu, tarım arazilerinin yaklaşık yüzde 75'i özel mülkiyette kaldı. Doğu Bloku'ndaki hiçbir model piyasaya ve özel mülkiyete bu kadar alan açmamıştı. Ama videonun da teslim ettiği gibi anayasayı okuyan gerçek iktidarı göremezdi: kararlar partide ve gizli polisteydi. Kağıt üstündeki özgürlükler ile fiili tek parti denetimi yan yana yaşadı.

Rakamlar etkileyici: videoda aktarılan dönem ortalamalarına göre büyüme 1947-1952'de yüzde 10'un, 1953-1964'te yüzde 8'in üzerinde seyretti; 1965-1980 arasında ise yüzde 6'larda kaldı. Geri kalmış bir tarım ülkesi iki kuşakta sanayileşti, kentleşti, okullaştı. Video bu tabloyu haklı olarak devasa bir kalkınma hikayesi diye niteliyor. Kişi başına gelirde Yugoslavya, benzer büyüklükteki komşularını geride bıraktı.

Aynı sistem kapitalist dertlerden de nasibini aldı: enflasyon ve işsizlik kronikleşti, büyüme istihdama yansımadı. Çözüm yüz binlerce işçinin Almanya başta olmak üzere Batı Avrupa'ya çalışmaya gitmesi oldu. Pasaport serbestisi ve açık sınırlar, Doğu Bloku vatandaşlarının rüyasıydı. Gurbetçi dövizleri ekonominin gizli can simidi haline geldi.

Refahın gölgesinde parti eliti ayrıcalıklı bir hayat sürdü: lüks villalar, yurt dışı geziler, protokol ihtişamı. Tito'nun kendisi de mütevazı bir devrimci imajının çok ötesinde, şatafatlı bir devlet başkanlığı sürdü. Video bu çelişkiyi gizlemiyor; tersine rejimin görkemli hayatını bütün detaylarıyla aktarıyor. Eşitlikçi söylem ile seçkinci pratik arasındaki makas, rejimin meşruiyetindeki ilk çatlaklardandı.

1960'ların sonundan itibaren milliyetçi dalga kabardı: 1967'de başlayan Hırvat Baharı ve Sırp liberallerin yükselişi Belgrad'ı ürküttü. 1972'de her iki hareket de sert biçimde ezildi. Çözüm olarak görülen 1974 Anayasası cumhuriyetlerin yetkilerini daha da genişletti; federal devletin elinde az şey kaldı. Videonun ima ettiği, torunun AFP'ye anlattıklarıyla birleşince netleşiyor: bu anayasa federasyonun dağılma senaryosunu yazdı.

1973 petrol krizinden sonra büyüme dış borçla finanse edildi; dönem hesaplarına göre Yugoslavya'nın dış borcu 1970'lerde yaklaşık 13 milyar dolardan 22 milyar dolara çıktı. 1980'lerde IMF destekli kemer sıkma programları, zarardaki işletmelerde ücret kesintilerini gündeme getirdi. Tito öldükten sonra büyüme yüzde 0,6'ya çakıldı. Videonun çakılma diye özetlediği tablo, borçla satın alınmış refahın faturasıydı.

Video çarpıcı bir karşılaştırma yapıyor: 1980'de Yugoslavya ile Türkiye benzer toplam milli gelire sahipti ama Yugoslavya'nın nüfusu çok küçük olduğu için kişi başına gelir farkı büyüktü. Bu, kalkınma yarışında Belgrad'ın o tarihte önde olduğunu gösteriyor. Sonraki on yılda iki ülkenin yolları tamamen ayrılacaktı. Biri enflasyona rağmen bütünlüğünü korudu, diğeri kanlı bir çözülme yaşadı.

Soğuk Savaş boyunca Yugoslavya'nın caydırıcılığı genel halk direnişi doktrinine dayanıyordu: işgal halinde herkesin direnişe katılacağı varsayılıyordu. Tito 1980'de öldüğünde cenazesi Soğuk Savaş'ın en kalabalık devlet törenlerinden birine dönüştü; iki bloktan liderler aynı salonda buluştu. Arkasında bıraktığı ülke ise onu bir arada tutan karizmatik merkezden yoksundu. On yıl sonra federasyon, anayasanın açtığı fay hatları boyunca paramparça oldu.