ABD-Kanada Ticaret Savaşı Yeni Perde: 20 Milyar Dolarlık Misilleme ve Yasak Tehdidi

9 Eylül Çarşamba günü yayımlanan Start Here bölümü tek bir soruyla açılıyor: Tarifeler bir şey, peki ya ABD ve Kanada birbirinin ürünlerini doğrudan yasaklamaya başlarsa ne olur. Sunucu Brad Milke bu soruyu günün manşetine taşırken ABC muhabiri Elizabeth Schulze ekonomi cephesinden tabloyu aktarıyor ve son 18 aydır tırmanan gerilimin artık sadece oranlarla değil pazar erişimiyle ölçüldüğünü vurguluyor.

Krizin fitili bir ay önce atıldı. ABD ve Kanada ticaret heyetleri Washingtonda anlaşmaya çok yaklaşmış, hatta metnin büyük kısmında el sıkışılmıştı. Fakat Kanada Başbakanı Mark Carney önerilen şartların ekonomik gerçeklikle bağdaşmadığını, tek taraflı taviz istediğini ve Amerikan tarafına neredeyse hiçbir yük getirmediğini söyleyerek masadan kalktı; Başkan Trump ise kısa süre sonra Kanada ile ticaretin en sorunlu ülke olduğu yorumunu yaparak müzakere hattını sertleştirdi.

Yanıt gecikmedi. Trump yönetimi Kanada menşeli ürünlerde yaklaşık 20 milyar dolarlık kaleme yüzde 50ye varan ek vergiler getirdi; buna karşılık Carney hükümeti 8 Eylül gece yarısından itibaren ABD menşeli ürünlerde dolar dolar misilleme tarifelerini devreye aldı. Kanada Maliye Bakanlığı listesi ve Reuters aktarımına göre oranlar ürün grubuna göre yüzde 15 ile yüzde 50 arasında değişiyor ve kapsam çelikten mobilyaya kadar uzanıyor.

Hedeflenen sektörler iki ekonominin birbirine en bağımlı alanlarını işaret ediyor. Kanada tarafı çelik, süt ürünleri, beyaz eşya, tarım ekipmanları, kağıt ve hamuru ile elektronikteki kalemleri sayarken, Washington tarafının listesinde hokey sopaları ve dil baskı çubuklarından şarap ve mobilyaya kadar yaklaşık 700 kalem bulunuyor. AP haberinde ABD tarifelerinin Kanada ihracatının yaklaşık yüzde 5ine denk düştüğü not ediliyor, yani sembolik değil ama toplam ticaretin küçük bir dilimi.

Ekonomik mekanizma ise yayında sade biçimde özetleniyor: Vergiyi ihracatçı değil ithalatçı öder. Kanadalı şirket ABD malını daha pahalıya çeker, Amerikalı şirket Kanada malını daha pahalıya sokar; maliyet tedarik zinciri boyunca ilerler ve sonunda tüketici fiyatına yansır. Schulze bu nedenle kısa vadede sınırlı gibi görünen 20 milyar dolarlık paketin bile market raflarında ve fabrika siparişlerinde hissedileceğini hatırlatıyor.

Tarifelerin ötesine geçişin en çarpıcı örneği Bombardier oldu. Başkan Trump bir sosyal medya paylaşımında Kanadalı özel jet üreticisinin ABD pazarında satış yapamaması gerektiğini, pazara erişmek istiyorsa üretim tesisini Amerika içine taşıması gerektiğini yazdı ve Kanada'yı Amerika'yı kumbara gibi görmekle suçladı. Reuters'ın aktardığına göre Trump daha önce de Kanada yapımı uçaklara yüzde 50 vergi ve bazı modellerde sertifikasyon iptali tehdidini dile getirmişti.

Tehdidin hedef aldığı şirket aslında ABD içinde de derinden kökleşmiş durumda. Bombardier, filosundaki yaklaşık 5 bin 100 uçağın yarısının ABD'de işletildiğini, Kansas'taki tesisi dahil olmak üzere savunma amaçlı özel görev uçaklarının üretimini ABD topraklarında yaptığını ve ülkede 3 binden fazla çalışan istihdam ettiğini belirtiyor. Federal Havacılık İdaresi onayı almış uçakları fiilen yasaklamanın hukuki belirsizliği de ayrı bir tartışma yaratıyor.

Siyasi geri tepme anında geldi. Kansas Senatörü Jerry Moran, 7 Eylül tarihli açıklamasında Bombardier'in Wichita'daki varlığının binden fazla nitelikli çalışanı beslediğini ve tedarik zinciriyle birlikte eyalet ekonomisi için kritik olduğunu vurgulayarak yönetimi doğrudan aradığını duyurdu. Moran, operasyonların Kansas'ta kalması ve büyümesi için çalışacağını söyledi; bu çıkış Cumhuriyetçi Parti içinde de ticaret savaşının maliyetine dair çatlağı görünür kıldı.

Yayında federal tarifelerin gölgesinde kalan ikinci yasak dalgası ise eyalet düzeyinde yaşandı. Kanada'da birçok eyalet Amerikan içkilerini raflardan çekti ve perakende satışını durdurdu. Distilled Spirits Council verilerine göre Mart-Aralık döneminde ABD'nin Kanada'ya içki ihracatı bir önceki yılın 203 milyon dolarından 2025'te 60 milyon dolara geriledi, yıllık bazda düşüş yüzde 70e ulaştı. Yalnızca Alberta ve Saskatchewan Haziran ayında raflarını yeniden açtı, diğer eyaletler yasağı sürdürdü.

Washington da benzer bir tırmandırma sinyalini dolaşıma soktu. Schulze'nin aktardığına göre Trump yönetimi Kanada menşeli belirli alkollü ürünler ve motosiklet satışlarına yönelik ithalat yasaklarını gündemine aldı. Beyaz Saray açıklamasında hamlenin 338. Bölüm kapsamında hedefli ithalat yasakları ve gümrük tarifelerinin kalibrasyonu olarak tanımlanması, ticaret hukukunun tarife dışı araçlarının da masada olduğunu gösteriyor.

Müzakere kanalı ise şimdilik kapalı. Carney, dayanıklı ve iki tarafın çıkarına bir anlaşma için oturmaya hazır olduklarını söylerken ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer topun Kanada sahasında olduğunu ifade etti. Reuters ve BBC aktarımlarında 20 milyarlık misillemenin C$28 milyar karşılığı olduğu ve tarafların ağustos sonundaki çöküşten beri resmi temas kurmadığı vurgulanıyor.

Bu düğümün gerginliğini artıran şey iki ekonominin iç içeliği. Schulze'nin deyişiyle sadece Kanadalı bir şirketi yasaklamak Amerikan işçisini de vuruyor, sadece Amerikan içkisini yasaklamak Kanada restoranının menüsünü de boşaltıyor. Carney'nin bağımlılık yerine ortaklık vurgusu ve Trump'ın mütekabiliyet talebi aynı soruna iki farklı reçete sunuyor ama ikisi de kısa vadede tüketicinin ve üreticinin daha fazla acıya katlanmasını gerektiriyor.

Yayının kapanış sorusu bu nedenle oranlardan daha politik: Her toplum ne kadar süre daha fazla ekonomik acıya razı olacak. Önümüzdeki haftalarda izlenecek üç işaret netleşiyor; yeni yasak listelerinin yayımlanıp yayımlanmayacağı, eyalet yasaklarının gevşeyip gevşemeyeceği ve ağırlaşan tarifelerin enflasyona ve istihdama ne hızla yansıyacağı. Schulze'ye göre tablo sınırlı gibi dursa da yasak ihtimali bir kez dile geldiğinde gerilimin tırmanma riski ciddi biçimde artıyor.