Tanrıların İşinden Kuşkuya: Miletos'ta Bilimin Doğuşu

Bölüm, bilimin tanımıyla açılıyor. Yirminci yüzyılın büyük doğa araştırıcılarının üzerinde uzlaştığı ölçü, Karl Popper'ın formülü: bilimsel bilgi kesinlik taşımaz, yanılmaya açıktır ve eleştiriye dayanabildiği ölçüde ayakta kalır. Anlatıcı, Heisenberg'in belirsizlik üzerine söylediklerinin bu tabloya temel bir itiraz sanıldığını, oysa felsefecilerin bazen iki ayrı konuyu birbirine karıştırdığını ekliyor. Yani mesele doğanın bulanık olması değil, iddialarımızın sınanabilir olması.

Ardından kişisel bir hatıra geliyor. Öğrencilik yıllarında anlatıcıya, araziye boş bir kafayla gidilip taşların haritalanması ve gerçeğin kendiliğinden belirmesi öğütleniyor; o ise itiraz ediyor: neye bakacağını bilmeden haritalamaya nereden başlanır? Önce o yörenin yazını taranmalı, daha önce ne söylendiği bilinmeli. Hocalarından biri ona hak verenlerin az olmadığını söyleyip Popper'ın adını veriyor; adı ilk kez duyan genç araştırmacı, Bryan Magee'nin Popper'ı anlatan ince kitabını bir gecede edinip okuyor ve ertesi gün üniversite kitapçısına Popper'ın bütün kitaplarını ısmarlıyor. Doğum gününe denk gelen 24 Mart ayrıntısı da bu keşif hikâyesinin tuzu biberi.

Popper'la kurulan bu ölçü, bölümün en sert hükmüne zemin hazırlıyor: bugünkü anlamıyla bilim Mezopotamya'da da yok, Mısır'da da yok, Çin ve Hint uygarlıklarında da yok. Oralarda bilgi birikimi, gözlem ve kayıt tutma var; ama sınanmaya açık, eleştiriyle ilerleyen bilim yok. Aynı sertlik matematik için de geçerli: sıfırı kullanmak, hesabı doğru yapmak tek başına bilim sayılmıyor. Matematik burada bir dil, bir mantık inşası olarak tanımlanıyor; bilimi başlatan şey sayıların kendisi değil, sayılarla kurulan iddianın eleştiriye açılması.

Hikâyenin kahramanı Thales, varlıklı bir Miletoslu. Mısır'a gidiyor ve Nil'in her yılki büyük taşkınlarını izliyor: nehir verimli toprağı besliyor, ama bıraktığı ince kil tabakası tarla sınırlarını siliyor. Sınırları yeniden çizmek için bir meslek doğmuş: benzer üçgenlere dayanan geometrik yöntemler kullanan kadastrocular; hatta sonradan Pisagor'a atfedilecek bağıntının izleri bu pratikte görülüyor. Mezopotamya'daki benzer birikimi Neugebauer çizgisindeki araştırmalar kalın ciltlere geçirmiş durumda. Fakat Thales'i asıl çarpan teknik ayrıntı değil; bu bilgiye hiçbir tanrının yardımı olmadan ulaşılmış olması.

Çünkü anlatıcının aktardığına göre Thales'in yetiştiği dünyada her doğa olayının bir tanrısı var: fırtınayı Zeus çıkarıyor, depremi üç dişli mızrağıyla Poseidon yapıyor, şifa Asklepios'tan bekleniyor. Kurbanlar kesiliyor — Zeus'a boğalar, Poseidon'a kısraklar, Asklepios'a horozlar — ama fırtınalar dinmiyor, sarsıntılar sürüyor, hastalar yine ölüyor. Thales'in kırılma anı burada: geometrik bilgi kâinatın her yerinde geçerli olmak zorunda ve ispatı tanrılara borçlu değil. İspat kavramının Yunanlarla gelişi, işte bu yüzden bölümde bir teknik ayrıntı değil, bir özgürleşme anı olarak anlatılıyor.

Thales, Sümer kökenli eski bir evren tasarımını devralıyor: ortada yüzen bir dünya, çevresinde okyanus, üstte gök kubbesi, altta yeraltı âlemi. Rahiplerin elinde tartışmaya kapalı duran bu tasarımı alıp Miletos'a taşıyor ve Anaksimandros'a yeni bir soruyla sunuyor: çevredeki okyanusta büyük bir fırtına kopsa, yüzen dünya sarsılmaz mı — deprem dediğimiz şey bu olmasın? Miletos'a uğrayan tüccarların haberleri de tabloyu besliyor: İngiltere yönünden kalay taşıyan kaptanlar, Hint Okyanusu'nu görenler, dünyanın çevresinin sularla kuşatıldığı izlenimini güçlendiriyor. Kalay mineralinin adı olan kasiterit ile efsanevi Kasiterides adaları arasındaki bağ, bu denizci bilgi ağının küçük bir örneği.

Anaksimandros'un cevabı, bölümün başlığına yakışır cinsten: bu açıklama aklıma yatmadı. Dinleyicilerden birinin araya girip sorduğu Pangaea çağrışımı — tek kıtalı dünya özlemi — kesin bir dille reddediliyor: o dönemde insan bile yoktu, dinozorlar bile. Ardından ünlü yanlışlama geliyor: taşlaşmış bir dünyada yaşıyoruz, taşı suya at, batıyor; o halde yüzen-dünya iddiası çürüdü. Üstelik savunma derinleştikçe sorun büyüyor: dünyayı su tutuyorsa suyu ne tutuyor, onu tutanı ne tutuyor? Hipotez sorunu çözmüyor, sadece uzağa itiyor. Anlatıcının ısrarla vurguladığı ders bu: bir fikrin bilim sayılması için kutsanması değil, eleştirilebilir olması gerekir; Thales'in de gencinden beklediği tam olarak bu itiraz.

Thales soruyu iade edince Anaksimandros kendi önerisini açıklıyor: dünya, boşlukta asılı duran bir davula, bir sütun başlığına benzeyen bir silindire benziyor; eniyle boyu arasında bire bir oran var. Oran uydurma olabilir, ama iddianın biçimi yeni: gözleme ve denetime açık. İki gerekçe veriliyor: dünyanın oraya buraya gitmesi için bir sebep yok, demek ki kâinatın ortasındayız — anlatıcı bunu merkezde-duran-evren tasarımının bilinen ilk bilimsel ifadesi sayıyor. Destekleyici kanıt olarak da Fransız bilim tarihçisi Marcel Conche'in yorumladığı pişmiş-toprak bir tabak gösteriliyor: bir ucunda Kafkas Dağları'na zincirlenmiş, ciğeri kartalca parçalanan Prometheus; öte ucunda âlemi omuzlayan Atlas. Yunan dünyasının iki ucu — Fazis ırmağı ile Herakles sütunları — tablonun iki yanında resmedilmiş; Conche'in okumasına göre bu tabak, Anaksimandros'un dünyasının resimli karşılığı.

Anaksimandros yaşadığımız yüzün haritasını da çiziyor: çevrede Okeanos, içerde iki kıta, yukarıda Tuna, aşağıda Nil, bir yanda Herakles sütunları, öte yanda Kafkasya'daki Fazis — simetrik, tüccar ve tapınak haberlerinden derlenmiş bir dünya. Rivayete göre haritayı bakır bir levhaya işletip limanda bir direğe çakıyor ve kaptanlara sesleniyor: gelin, eleştirin, yeni bilginiz varsa ekleyin. Bölümün karşı kutbu, British Museum'daki Babil dünya haritası: çevresinde yine sular, içinde Dicle-Fırat çizgileri ve kentler, dışında ulaşılamaz kutsal dağlar — ama değişmeyen, kutsal, eleştiriye kapalı bir tasarım. Farkı kanıtlayan zincir de veriliyor: Hekataios haritayı alıp iyileştiriyor, Aristagoras Pers baskısı günlerinde haritayla Sparta'ya yardım dilenmeye gidiyor ve Perslerin uzaklığına gülen Spartalılar yanıldıklarını acı biçimde öğreniyor; Herodot ise yuvarlak çizilip içine dünya yerleştirilen bu haritalarla alay ediyor. Alay bile, haritanın tartışma masasında olduğunun kanıtı.

Kapanışta iki cesur iddia var. İlki kronoloji: kuzeyi karanlığa boğan ve dünyayı boşluğa asan Eyüp pasajının, 25. bölüm 7. beyt olarak verilip Anaksimandros'tan yaklaşık bir yüzyıl sonraya tarihlenmesi; yani boşlukta duran dünya fikrinin önce Miletos'ta söylendiği savunuluyor. Kutsal İbrani metinlerinin modern araştırmalarındaki yaygın tarihlendirmeler bu çerçeveye uymakla birlikte, kutsal metinlerde tarih-koordinat kurmanın güçlüğü de bölümde açıkça tartışılıyor. İkinci iddia edebiyat tarihine dair: Anaksimandros, Yunan geleneğinde kitabını düzyazıyla yazan ilk isim; o güne dek her şey ezberlenebilirlik uğruna şiirle yazılıyor. Sezar'ın Galya Savaşı'nın ilk cümlelerinin iki-üç okumada ezberde kalması, sanatsal düzyazının gücüne örnek veriliyor. Bölüm, lisede metin ezberleten hocaların büyük adamlar yetiştirdiği esprisiyle kapanıyor.