Özgür İrade Öldü Mü? Beynin Karar Sinyaline Üç Yeni İtiraz

Video, on yıllardır süren iki cepheli bir tartışmayla açılıyor. Bir yanda sinirbilimciler kararlarımızı bilinçli farkındalığımızdan önce verdiğimizi söyleyip özgür iradeyi yanılsama ilan ediyor. Öte yanda toplum bilimciler aynı yanılsamanın işe yarar olduğunu, çünkü bizi daha iyi insanlar yaptığını savunuyor. Sunucu, bu düğümü çözeceğini söylediği üç yeni çalışmayı masaya koyuyor.

Hikayenin kökü 1983 yılına, nörolog Benjamin Libet'in ünlü parmak deneyine uzanıyor. Deneklerin beyin etkinliği, parmağı oynatacaklarını kendileri fark etmeden önce hareketi haber veriyordu. Bulgu o günden beri bağımsız ekiplerce defalarca tekrarlandı. Özgür irade için kötü haberdi, ama internette parmağı başına iş açanlar için teselli sayılırdı.

Gündemdeki ilk makale deneyin sonucuna değil yorumuna itiraz ediyor. Sorun şu: Libet deneklerden bilinçli farkındalığın tam zamanını bildirmelerini istemişti, oysa birine bilinçliliğinin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini sormak pek hassas bir ölçüm sayılmaz. Londra ekibi yöntemi yeniledi: 51 kişiye beyin etkinliği ölçülürken hayvan gibi kategorilerde rastgele kelimeler yazdırdı, kelime aralarındaki kısa molalarda onları rastgele bölüp sıradaki kelimeyi önceden bilip bilmediklerini sordu.

Sonuç çarpıcıydı. Katılımcı kararını önceden vermişse, yaklaşan eylemi haber veren beyin sinyali daha güçlü çıkıyordu. Ekip buradan şu hükmü çıkarıyor: önce karar verip sonra bilinçli olduğumuzu sanıp kararı sahipleniyormuşuz gibi davranmıyoruz. Bilinçli niyet deneyiminin yalnızca geriye dönük bir kurgu olduğu görüşüyle bu sonuçların bağdaşması güç.

İkinci çalışma genel bir kuramsal itiraz getiriyor. Bilişsel sinirbilimde davranış genellikle algı, karar ve eylem dizisi olarak anlatılır. Videoda aktarılan yazara göre bu tablo yanlıştır: ortada ani bir karar anı yoktur. Karar dediğimiz şey, duyusal girdilerle motor süreçlerin bir eyleme ya da eylemsizliğe doğru birlikte olgunlaşmasıdır. Bu okumada Libet'in gördüğü erken beyin etkinliği bilinçdışı bir karar değil, eylemi ve karar-vermişlik hissini üreten sürecin erken bir parçasıydı. Özetle deney, iradenin öldüğünü değil kararların sıfırdan farklı bir süre aldığını göstermişti.

Üçüncü çalışma Avustralyalı bir ekipten geliyor ve özgür iradeye inanmayanların daha ahlaksız davrandığı yönündeki kanaati yokluyor. Klasik deneyler insanlara eylemlerin önceden belirlendiğini söyleyen metinler okutup sonra başkalarını suçlayıp suçlamadıklarını soruyordu. Yeni ekip soruyu tersine çevirdi: birini incittiği bir anıyı ya da incitildiği bir anıyı hatırlayanlara irade-karşıtı argümanlar okutuldu. Bu kişiler daha sonra hem kendilerini hem başkalarını daha çok affettiklerini bildirdi.

Sunucu burada kendi eleştirisini koyuyor. Ona göre bu psikoloji çalışmalarının çoğu baştan sakat, çünkü insanlara özgür iradeye inanmamayı değil sorumsuzluğa inanmayı telkin ediyor. Oysa irade bir yana, eylem yine de sizin beyninizin ürünü. Sorumluluk sorusunu engellenebilirlik üzerinden kuruyor: hapşıran Bob'u uyarmak işe yaramaz, ama çöreği yiyen Bob'u ceza ile caydırmak mümkündür. İlki sorumsuz, ikincisi sorumlu tutulur. Bu ayrım için özgür irade kavramına hiç gerek yoktur.