Prize Takılamayan Çipler: 1,7 Trilyon Dolarlık Yapay Zekâ Faturası Masada

Yaşamımızın en büyük sermaye yanlış tahsisi çoktan yaşanmış, parası ödenmiş ama düğmesine hiç basılmamış donanım yığınlarında duruyor olabilir mi? Market Talk mikrofonunda George Noble'ın etrafına topladığı beş kişilik panel tam da bu soruyu tartışıyor: Ed Zitron, Gary Marcus, Julien Garran, Jack Gamble ve Alessandro, doksan dakika boyunca yapay zekâ patlamasının tarihin en pahalı kaynak israfı olup olmadığını ve fatura kime kalırsa ne olacağını masaya yatırıyor.

Panelin açılışında Gary Marcus, son yıllarda yayılan başıboş yapay zekâ korkusuna sert bir fren yapıyor. Ona göre ortada haydutlaşan bir zekâ yok, düzgün inşa edilmemiş yazılım var. Marcus bunu çarpıcı bir benzetmeyle anlatıyor: frenleri kartondan yapılmış bir araba kontrolden çıkarsa ona haydut araba denmez, kötü mühendislik denir. Ona göre aracı özerklik iddiaları da aynı yanılgının ürünü; talimat dinleyemeyen bir sistemin başına buyruk davranması şaşırtıcı değil, tasarımın doğal sonucu.

Korku hikâyelerinin ikinci perdesinde hava boşluklu bilgisayarlar ve laboratuvardan kaçan modeller var. Marcus, sınır modellerinin kendilerini kapatmaya çalışan teknisyenleri atlattığı yönündeki anlatıların abartıldığını söylüyor. Ona göre büyük dil modelleri gündelik talimatları bile güvenilir biçimde izleyemiyor; bir e-postayı özetle deniyor, bambaşka bir şey yapıyor. Böyle bir zeminde modellerin gizli planlar kurduğu fikri, ona kalırsa teknik gerçeklikten çok pazarlama ve panik karışımı bir mitolojiden besleniyor.

Modeller mi bozuk, mühendislik mi?

OpenAI'ın kodlama asistanı Codex'in çözdüğü söylenen Navier-Stokes ispatı, panelin en hararetli anlarından birini yaratıyor. İddiaya göre açık kaynak camiasından bir araştırmacının çalışması, sohbet robotunun insan aklının çözemediği bir matematik problemini tek başına aştığı havasıyla sunuldu. Gamble, bu sunumu entelektüel emeğe el koyma olarak niteliyor: başkasının yıllar süren çalışmasını alıp vitrine kendi ürününü koymak. Ona göre bu olay, sektörün bilimsel itibar üretme biçiminin de özeti.

Ed Zitron cephesinden asıl darbe rakamlara geliyor. Ona göre Anthropic ve OpenAI'ın açıkladığı ciro ve büyüme sayılarına, bağımsız denetimden geçmeden güvenilemez. Şirketlerin yıllıklandırılmış gelir diye sunduğu run-rate kalemleri her şirkette farklı pişiriliyor; kimi 28 günü 13 ile çarpıyor, kimi bir ayı 12 ile. Zitron, bu esnekliğin yatırımcı sunumlarını parlatıp gerçek nakit akışını gizlediğini savunuyor ve tek çarenin denetlenmiş finansal tablo olduğunu söylüyor.

Sızan Anthropic halka arz dosyası bu kuşkulara yakıt taşıyor: belgeler yaklaşık 8 milyar dolarlık faaliyet zararı ile baş döndürücü bir gelir artışını aynı karede gösteriyor. Tartışılan 2 trilyon dolarlık değerleme, bu zararla yan yana konunca kulağa iddialı geliyor; üstelik şirketin hesaplama yöntemini değiştirdikten sonra rakiplerini yakaladığı da konuşuluyor. Bu tablo siliconangle.com adresinde yayımlanan sızıntı analizinde tüm kalemleriyle ortaya konuyor ve reuters.com kaynaklı halka arz haberleriyle birlikte okunduğunda hikâye tamamlanıyor.

Yapay zekâ yığınının en az konuşulan katmanı ise Broadcom ve Google'ın özel çipleri . Panel, riskin yalnızca Nvidia ekranlarında değil, veri merkezlerine giren özel hızlandırıcılarda ve onları birbirine bağlayan ağ donanımında da biriktiğini vurguluyor. Google'ın TPU hamlesi, tek tedarikçiye bağımlılığı azaltıyor gibi görünse de sistemik kırılganlığı ortadan kaldırmıyor; aksine trilyonlarca dolarlık harcama, farklı bilançolara dağılmış aynı bahse dönüşüyor.

1,7 trilyon dolar çoktan harcandı

MacroStrategy ortaklarından Julien Garran'ın sunduğu aritmetik, gecenin en sert bölümü. Büyük teknoloji şirketleri yapay zekâ sermaye harcamalarına şimdiden yaklaşık 1,7 trilyon dolar gömmüş durumda ve planlar yılda bir trilyon daha eklemeyi öngörüyor. Garran'a göre geçmiş yatırımların amortisman yükü ile faiz giderlerini karşılamak için bu şirketlerin kabaca yılda bir trilyon dolarlık ek kazanç üretmesi gerekiyor; yani neredeyse bütün işlerini sıfırdan yeniden icat etmeleri şart. Bu projeksiyon goldmansachs.com sitesinde yayımlanan ve 2026'da küresel yapay zekâ yatırımının 1 trilyon doları aşacağını öngören araştırma notuyla da örtüşüyor.

Cömert bir amortisman takvimiyle bile tablo ürkütücü: Garran'ın hesabına göre yapay zekâ yatırımları, büyük teknoloji şirketlerinin yapay zekâ dışı gelirlerinin 2034'e kadar yüzde 98'ini buharlaştırıyor. Burada kritik ayrım ciro ile kâr arasında; 1,3 trilyon dolarlık işlem taahhüdü kasaya girmiş para değil, gelecekte ödenecek kira benzeri bir yükümlülük. Microsoft'un tek başına 150 milyar dolar civarındaki faaliyet gideri düşünüldüğünde, taahhütlerin nakit akışıyla nasıl buluşacağı sorusu cevapsız kalıyor.

Dot-com döneminin karanlık fiber benzetmesi panele göre bu kez tutmuyor. O yıllarda döşenen fiber kablolar bekleyebilirdi; değerini korur, talep gelince ışık görürdü. Oysa grafik işlemciler her yıl değer yitiriyor, elektrik yiyor ve iki nesil sonra kiraya verilemez hale geliyor. Kullanılmadan bekleyen çip, bekleyen kablo değil eriyen buz; bu yüzden geçmiş krizden ders çıkarmak isteyenlerin benzetmeyi tersinden okuması gerekiyor. Bu amortisman tartışması cnbc.com adresinde yayımlanan ve grafik işlemcilerin ekonomik ömrünü mercek altına alan dosyada tüm taraflarıyla ele alınıyor.

Meta'nın Muse asistanı, öldürücü uygulamanın neden hâlâ ortada olmadığının canlı örneği olarak masaya geliyor. Kağıt üzerinde telefon görüşmesi yapan otonom temsilci fikri etkileyici; pratikte ise 404 Media'nın haberine göre bazı çağrıların arka planda çağrı merkezindeki insanlar tarafından karşılandığı ortaya çıktı. Zitron'a göre bu tablo, üretken yapay zekâ ürünlerinin demosu ile sahadaki hali arasındaki makası gösteriyor: vitrin otonom, mutfak manuel. Bu haber 404media.co sitesinde yayımlanan ve test sürecindeki insan müdahalesini belgeleyen araştırmayla doğrulandı.

Aracılar, bankalar ve tetiklenen kaçış

Otonom aracıların finans sistemine bağlandığı senaryo, panelin en karanlık fantezisi. Birbiriyle konuşan yazılım aracıları aynı anda pozisyon kapatmaya kalkarsa, kripto kökenli bir tür algoritmik banka hücumu yaşanabilir. Zincirleme satış emirleri likiditeyi kurutur, teminat tamamlama çağrıları dalga dalga yayılır. Katılımcılara göre bu risk uzak bir distopya değil; kaldıraçlı ve birbirine bağlı piyasalarda tek bir tetikleyici, makine hızında bir kaçışı başlatmaya yeter.

Faturanın nihai adresi ise sıradan tasarruf sahibi. Panel, riskin sigorta poliçelerine, emeklilik fonlarına ve 401(k) hesaplarına park edildiğini söylüyor; izleyici şu an bu yükü bilmeden taşıyor. Özel kredi fonları veri merkezi projelerine akarken, 2022'den beri yapay zekâ girişimlerine akan yaklaşık 800 milyar dolarlık risk sermayesi parasının büyük bölümünün sıfırlanacağı tahmini dile getiriliyor. Yani çöküş gelirse, onu hisse senedi ekranında değil emeklilik ekstresinde göreceğiz.

Amazon'un yaklaşık 8 milyar dolarlık Nvidia çipini satıp geri kiralama planı, yaratıcı finansmanın vitrini olarak inceleniyor. Grace Blackwell çiplerinin özel bir finansman şirketine devredilip kiralanması, borcu bilançodan uzaklaştırıyor ama yükümlülüğü ortadan kaldırmıyor. Gamble'a göre bu, bilanço mühendisliği ile gerçek kârlılık arasındaki farkı gizleyen bir perdeleme tekniği. Bu yapı techrepublic.com adresinde yayımlanan ve sat-geri-kirala modelinin maliyetini hesaplayan analizde tüm detaylarıyla ortaya seriliyor.

Kiralar yükselirken çipler rafta bekliyor

Çip kira fiyatlarındaki yükseliş de tabloya ters bir ışık tutuyor. GPU piyasasını izleyen verilere göre Nebius'ta H100 kiralama bedeli Ekim 2026 başında belirgin biçimde arttı; arz sıkışıklığı fiyatları yukarı iterken raflarda bekleyen donanım iddiası ilk bakışta çelişki gibi duruyor. Panel bu çelişkiyi şöyle çözüyor: kiralanan kapasite ile satın alınıp prize takılamayan kapasite aynı şey değil. Bu fiyat hareketleri gpueconomy.com adresinde yayımlanan ve saatlik kiralama bedellerini günlük izleyen panolarda açıkça görülüyor.

Gecenin manşeti Microsoft'a ait: şirketin yaklaşık 80 milyar dolarlık yapay zekâ çipini prize takamadığı, şebeke bağlantısı ve enerji arzı kuyruğunda beklettiği iddia ediliyor. Veri merkezi inşaatı çip alımından hızlı koşuyor olabilir ama elektriği olmayan raf, kâğıt üzerindeki kapasiteden ibaret. Zitron'un araştırması bu sayıyı daha da büyütüyor: depolarda ve enerjisiz tesislerde 200 ila 350 milyar dolarlık grafik işlemcinin atıl durduğu tahmin ediliyor. Bu güç darboğazı datacentremagazine.com adresinde yayımlanan ve çiplerin neden envanterde beklediğini anlatan dosyada tüm yönleriyle inceleniyor.

Atıl donanım iddiası, sabit maliyetlerin acımasız matematiğiyle birleşiyor. Çinli rakiplerin daha ucuza ürettiği, kâr marjları şişkin devlerin ise maliyetlerini müşteriye yansıttığı bir düzende fiyat baskısı kaçınılmaz görünüyor. Marcus, on yıl dayanacağı söylenen grafik işlemcilerin pratikte çok daha kısa sürede ekonomik ömrünü doldurduğunu hatırlatıyor; eskiyen çip ne satılabiliyor ne de rekabetçi kiraya verilebiliyor. Bu yüzden her yeni nesil, öncekini hurdaya çeviren bir vergi gibi çalışıyor.

Mahkûm ikilemi ve altın sorusu

Büyük teknoloji şirketlerinin durumu klasik bir mahkûm ikilemi: duran kaybeder korkusuyla herkes harcamaya devam ediyor, oysa toplu fren herkesin hayrına olurdu. Noble, denizcilik yıllarından bir dersle araya giriyor; gemi sipariş çılgınlığında da herkes kapasite eklemiş, navlunlar çökünce faturayı yine herkes ödemişti. Ona göre sermaye döngüsü değişmiyor, sadece gemilerin yerini veri merkezleri aldı; sonunda arz fazlası, fiyatları ve kâğıt kârları aynı sertlikle törpülüyor.

Para politikası cephesinde soru, çöküşün altına, dolara ve tahvillere ne yapacağı. Altın, bu tür güven bunalımlarında geleneksel sığınak olarak öne çıkarken, uzun vadeli hazine tahvilleri verim eğrisinin kaderini belirleyecek. Fed'in manevra alanı, enflasyon ile finansal istikrar arasında sıkışmış durumda; doların rezerv para ayrıcalığı ise ilk sarsıntıda değil, alternatiflerin yokluğunda test edilecek. Panel, kaçıncı devrede olunduğu sorusuna farklı yanıtlar verse de yön konusunda hemfikir: rüzgâr terse dönüyor.

Marcus kapanışa doğru piyasayı işaret ediyor: yapay zekâ hisseleri artık temellere değil, akımlara göre fiyatlanıyor; ona göre tablo meme hisseleri dönemini andırıyor. Ne zaman patlayacağı sorusuna kimse tarih veremiyor ama mekanizma tarif ediliyor: önce özel piyasada değerlemeler tıkanır, sonra halka açık hisseler dalgalanır, en son kredi musluğu kısılır. Bu sıralama, dot-com'da da benzerdi; fark, bu kez kaldıracın daha gizli kanallardan akması.

Zitron'un kapanışı bir kısır döngü resmi çiziyor: şişirilmiş değerlemeler yeni yatırımı çekiyor, yeni yatırım şişirilmiş beklentiyi besliyor ve denetim gelene kadar kimse düğmeye basmıyor. Ona göre bu kıyamet döngüsü ancak rakamlar denetlendiğinde, taahhütler nakitle sınandığında kırılır. Son söz Noble'ın: izleyici bu panelden korkuyla değil, soruyla ayrılmalı; parasının nerede park edildiğini ve kimin sözüne emanet olduğunu sormakla. Çünkü fatura kesildiğinde, onu ödeyecek olan ekrandakiler değil, ekrana bakanlar olacak.