Hürmüz'de Aşamalı Pazarlık: ABD ve İran New York'ta Blokaj Karşılığı Boğazı Açmayı Görüşüyor

Negocios TV'nin “son dakika” başlığıyla duyurduğu ve Reuters'in New York'tan geçtiği haber, 24 Eylül'e damgasını vurdu: ABD ve İran temsilcileri, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun kulisinde aşamalı bir çıkış yolu arıyor. İki İranlı kaynak, iki bölgesel yetkili ve iki Batılı diplomata dayandırılan anlatıya göre müzakerelerin odağında tek bir takas var ve yaklaşık yedi aydır süren ABD-İran gerginliğinin merkezine de bu takas yerleşmiş durumda. Tahran'ın talebi, ekonomisini boğan ablukanın kaldırılması; Washington'ın talebi ise dünya petrol ve gaz sevkiyatının kritik damarlarından biri olan Hürmüz'den serbest geçişin yeniden güvenceye alınması. Tarafların ikisi de doğrudan temas iddiası konusunda farklı şeyler söylüyor ama New York'un “altın fırsat” olarak tanımlanması, diplomasinin yeniden ısındığını gösteriyor.

Önerilen mimari, krizin bir kerede değil kademeli çözülmesi üzerine kurulu. İranlı üst düzey bir yetkilinin Reuters'e “önce ablukayı bitir, Hürmüz'ü aç” diye özetlediği formülde, ilk aşamada Tahran boğazı yeniden trafiğe açıyor, karşılığında Washington İran limanlarına uygulanan ekonomik ablukayı kaldırıyor ve Tahran'ın dondurulmuş varlıklarının bir kısmına erişimi gündeme geliyor. Hürmüz, bu yüzden “deniz yolu” olmaktan çıkıp başlı başına bir pazarlık kozuna dönüşmüş durumda. Bölgesel kaynaklar, Tahran'ın daha önce ana metne yazmak istediği geçiş ücreti talebini, daha acil gördüğü abluka rahatlaması için yan eke taşımaya razı olduğunu aktarıyor. İran tarafının vurguladığı başka bir nokta ise idari kontrol: Tahran ücret meselesini erteleyebilir ama boğaz üzerindeki idari söz hakkından vazgeçmek istemiyor ve bu ayrım, Körfez başkentlerinin “ücret” önerisini reddetmesiyle doğrudan çakışıyor.

New York'taki temasların kendisi de başlı başına bir diplomasi bulmacası. Eski Başkan Donald Trump, özel temsilcisi Steve Witkoff ve damadı Jared Kushner'in İranlı yetkililerle yaklaşık üç saat süren “çok verimli” bir görüşme yaptığını söylerken, El Cezire'nin Tahran muhabiri ve İran devlet medyası görüşmenin Katar arabuluculuğunda, aracılar üzerinden yürüdüğünü ve İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin mesajlarını bu kanalla ilettiğini bildiriyor. Katar ve Umman'ın mekik diplomasisi, aylardır kesik olan doğrudan hattın yerine geçmeye çalışıyor. Tarafların 16 Eylül'de arabulucular üzerinden son teklifin iletildiği, salı günkü genel kurul konuşmaları arasında saatler süren dolaylı temasların yapıldığı ve çarşamba kapanışına kadar kanalın açık tutulduğu aktarılıyor. Bazı İran kaynakları, sürecin Yüksek Lider ve Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi onayıyla yürüdüğünü ve Tahran heyetine tam yetki verildiğini söylüyor.

Neden kimse önce adım atmıyor sorusunun cevabı, kozların simetrisinde gizli. Washington, Tahran'ı en çok acıtan araç olan ekonomik baskıyı elinde tutuyor; Tahran ise dünyanın enerji sevkiyatının yaklaşık beşte birini taşıyan bir darboğazı kontrol ediyor. Tıpkı iki oyuncunun da elindeki en değerli kartı masaya sürmeden pazarlık etmeye çalışması gibi, her iki taraf da “önce sen bırak” diyor. Bu gerilim, Körfez başkentlerinin ortak mesajına da yansıyor: seyrüsefer özgürlüğü koşulsuz restore edilmeli, Hürmüz ve benzeri stratejik su yolları kalıcı bir baskı aracına dönüşmemeli. İran tarafında 16 Ağustos'ta alındığı belirtilen bir karar ise tabloyu sertleştiriyor: Eğer liman kısıtlamaları 45 gün içinde kalkmazsa Tahran'ın ABD güçlerine karşı yeniden hamle seçeneğini saklı tuttuğu iddia ediliyor. Aynı günlerde İran Merkez Komutanlığı'nın “sınırlama olmadan misilleme” uyarısı, diplomasinin ince bir çizgide yürüdüğünü gösteriyor.

Petrol ve denizcilik açısından Hürmüz'ün anlamını bir sayıyla hatırlamakta fayda var: boğaz, küresel petrol ve sıvılaştırılmış gaz sevkiyatının yaklaşık beşte birini taşıdı ve en dar yeri 33 ila 39 kilometreye kadar inen bir coğrafi şişe boynu. Savaş öncesinde günde binlerce tanker ve konteyner gemisinin geçtiği bu koridorda trafik bugün dip seviyede seyrediyor. Reuters'in aktardığına göre İran merkezli ham petrol yüklemeleri eylül ayında neredeyse sıfıra inmiş durumda; Kpler verileri temmuzda günlük 893 bin varillik bir seviyeden söz ederken, eylül başı verileri sıfıra yakın bir tablo çiziyor. ABD Merkez Komutanlığı'nın 23 Eylül itibarıyla 115 ticari gemiyi abluka uygulaması kapsamında yönlendirdiğini açıklaması, denizde fiilen iki ayrı operasyonun yürüdüğünü gösteriyor: bir yanda petrol akışını korumaya çalışan mekik sistemi, diğer yanda İran'la ticareti kesmeye dönük abluka. Yüksek sigorta primleri ve savaş riski, zaten “yüksek maliyetle de olsa akan petrol” tablosunu kırılgan kılıyor.

Baskının ekonomik cephesi sadece denizle sınırlı değil. Washington son aylarda İran'ın kalan ticari havayollarını, destek ağlarını ve Devrim Muhafızları ile bağlantılı finans kanallarını hedef alan katmanlı yaptırımları ağırlaştırdı ve İran petrol ihracatını fiilen kurutmayı amaçlayan adımları sıkılaştırdı. Trump'ın “anlaşma olmazsa ekonomi çürür” mesajı, bu baskı stratejisinin siyasi dilindeki karşılığı. Tahran cephesinde ise 19 Eylül'de Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai'ye atfedilen yedi şartlı teklif, Umman üzerinden iletilen denizcilik düzenlemeleri ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması talebi öne çıkıyor. İranlı yetkililer, Washington askeri baskıyı hafifletir ve liman ablukasını kaldırırsa boğazı yedi gün içinde yeniden açabileceklerini söylüyor. Bu “yedi günde açarız” vaadi, teknik olarak mayın temizliği, kılavuzluk, sigorta ve savaş riski gibi pratik engelleri hafife alıyor gibi görünse de, diplomaside Tahran'ın pazarlık çıtasını gösteren bir sinyal değeri taşıyor.

Peki bu aşamalı plan ne kadar dayanıklı olur? En taze uyarı temmuz ayında çöken geçici mutabakattan geliyor: taraflar bir anlayışa varmış, haftalar içinde dağılmış ve güven daha da aşınmıştı. Bu yüzden müzakerecilerin önünde sadece bir taslak değil, tavizlerin kalıcılığına dair bir güven mimarisi kurma görevi var. Trump, kasım başındaki ara seçimlerden sonra anlaşma ihtimalinin daha yüksek olduğunu savunuyor ve Hürmüz'ün açılmasının Körfez'de tansiyonu düşürüp akaryakıt fiyatlarını sınırlayarak iç siyasette kendisine yarayacağını hesaplıyor. Eski ABD müzakerecisi Dennis Ross'un seçim öncesi anlaşma olasılığını yüzde 30 civarında görmesi ve Avrupalı bir yetkilinin İran'ın “çok uzun bir talep listesi” ile masada olduğunu söylemesi, iyimserliği sınırlıyor. Körfez liderlerinin New York'ta Trump'a “seçim sonrası askeri seçeneğe döner misiniz” diye net bir yol haritası sorması da, bölgenin asıl kaygısının geçici bir sükûnet değil, tekrar kapanmayacak bir seyrüsefer rejimi olduğunu gösteriyor.