Çin'de Elite Bir Lise Günü: Mühendislik Kuşağı Elenirken Büyüyor

Yarısı mühendis olacak

Çin'in mühendislik üzerindeki iddiası bir slogan değil, sayılarla ifade edilen bir tercih. Deniz Behç Delnoskara'nın anlattığına göre ülkenin ilk bin öğrencisinin yarısı mühendisliğe, yüzde 30'u işletmeye, yalnızca yüzde 1-2'si ise tıbba yöneliyor. Türkiye'de tablo neredeyse tersi: en iyi öğrencilerin yaklaşık yüzde 30'u mühendisliğe giderken, öğrencilerin yarısı tıbba yöneliyor. Konuşmacı bunu bilinçli bir risk olarak tanımlıyor; Çin geleceği mühendislikte görüyor, en iyi maaşları ve istihdam imkânlarını o alana yönlendiriyor. British Council bu tabloyu 2023'te başlatılan planın parçası olarak tanımlıyor. Arka planda o tercihin maliyeti var. People's Daily'in Fudan Üniversitesi'nden aktardığına göre üniversite, insan bilimleri kontenjanlarını yüzde 30-40 bandından yüzde 20'ye indirmeyi planlıyor, mühendislik bölümlerini ise entegre devre, akıllı robotik ve ileri imalat alanlarında altı yeni inovasyon kolejine dönüştürüyor. Caixin Global'in haberine göre 2025 akademik yılı için 150'den fazla üniversite, pazarlama, uluslararası ticaret ve otomotiv mühendisliği gibi köklü bölümlerin kapatılmasını önerdi; 2024'te 1.428 lisans programı sona erdirilmişti, karşılaştırma için 2014'te bu sayı sadece 57'ydi. Beşeri bölümler sessizce tasfiye edilirken mühendislik şişiriliyor.

Bölüm kapatmak, öğretmen işten atmak demek. Caixin Global'in aktardığına göre programı kapanan bir üniversitedeki akademisyenler ilgisiz bölümlere geçmek, genel eğitim vermek veya idari görev almak zorunda kalıyor; ücretler düşüyor, uzmanlık kimliği ve terfi yolu belirsizleşiyor. Üniversite binaları ve öğrenci yatakhaneleri ayakta kalırken, arkasındaki insan kaynağı sessizce eritiliyor. Bölüm sayısındaki değişim kâğıt üzerinde bir tablo; gerçekte ise binlerce akademisyenin kariyer sarsıntısı.

İşsizlik ve zorunlu teknoloji

Sistemin ikinci ayağı bölüm dağılımı değil, gençlik istihdamı. SCMP'nin Eylül 2026'da bildirdiği veriye göre 16-24 yaş arası gençlerde işsizlik, 2023'te hesaplama yöntemi değiştirildikten sonraki en yüksek değer olan yüzde 18,9'a çıktı; Temmuz'daki yüzde 17,9'dan yükseldi. Bu artışın bir kısmı mevsimsel olsa da kaygı artıyor çünkü yapay zeka giriş seviyesi işleri tehdit etmeye başladı. Sadece bu yaz 12,7 milyon üniversite mezunu iş piyasasına girdi, bir önceki yılın rekoru. Sayılar aynı yönde hareket ediyor: işsizlik artarken bölümler mühendise kayıyor. Konuşmacının videoda yüzde 16 dediği oran, güncel veriye göre yüzde 18,9'a çıkmış durumda; aradaki fark muhtemelen yayın tarihiyle bugünkü veri arasındaki fark. Ama yön aynı: genç işsizlik tırmanırken üniversiteler beşeri bölümlerden mühendisliğe kayıyor. Konuşmacı bunu otoriter devlet yapısının avantajı sayıyor: karar parmaklarını çırpınca verilir, bir yıl süren müzakere ve direniş olmaz. Politika hızı, sistemin en belirgin özelliği ve en büyük riski.

Bunun üzerine yapay zeka eğitimi katmanı ekleniyor. NPR'in Şubat 2026'da yayımladığı habere göre Pekin'de 11 yaşındaki bir öğrenci, yapay zeka ile programlanan küçük bir robotu sınıfta çalıştırıyor; çocuk bu deneyimi Mars'a gönderilen araçlara benzetiyor. CNA'nın Mart 2025'te aktardığına göre okullar yılda en az sekiz saatlik yapay zeka dersi verecek, müfredatı araştırma, kulüp etkinlikleri ve after-school servisleriyle birleştirecek. Channel News Asia'nın Mart 2025'te aktardığı gibi okullar yılda en az sekiz saat yapay zeka dersi verecek; chinadaily (China Daily) ise Ekim 2025'te Pekin'in 1.400'den fazla ilk ve ortaokulunda zorunlu kapsamlı yapay zeka eğitimini başlattığını bildiriyor.

Zorunlu ders saatleri küçük, hedef büyük. Sekiz saat yılda bir dönem için sembolik görünebilir; asıl mesele dersin kendisi değil, ilan edilen niyet. Hedef, yapay zeka eğitimini K-12 düzeyinde evrensel hale getirmek. 11 yaşındaki bir çocuğun Mars'a giden araçları düşünürken programlama mantığını öğrenmesi, üniversitede bölüm kapatmalarının neden bu kadar hızlı geldiğini açıklıyor: yetişen iş gücü bir kez bu okulda şekilleniyor.

Bir gün nasıl geçiyor

Sabahın altısında kalkmak, okula vardığında ilk işin 35 derecede ve yüzde 90 nemde spor yapmak. Konuşmacı bunu karşısındaki öğrencilerden duyuyor; sıradan bir günde 8-10 ders var, dersler bitince de gün bitmiyor: sokakta scooter üzerinde ödev yapan çocuklar var, proje ve ödev yığını devam ediyor. Mezuniyet için ek bir koşul var ve sınıf dışında kalan çoğu kişinin duymadığı: fiziksel gelişim eşiği. Belirli sayıda barf çekme ve belirli mesafeyi belirli sürede koşma, diploma için zorunlu. Uyku bile sınav değil, izni gerektiren bir durum. Sınıf kameraları her yerde ve öğretmenler bunu kendi istekleriyle talep ediyor. Konuşmacının aktardığı mantık şu: iyi eğitimli bir öğretmen emeğini kanıtlayabilmek için kameraya ihtiyaç duyar, çünkü bir sorun çıkarsa sorumluluk kendisine bağlanmaz. Ders saatleri içinde uyuyan öğrenci için öğretmenler de öğrenciler de bir sorun görmüyor; uyuyup uyanıp işini daha verimli yapıyorsa sorun değildir. Disiplin değil, hesap verilebilirlik ölçütü.

Bazı ayrıntılar sistemin karakterini ele veriyor. Tuvaletler tertemiz ama içinde kâğıt yok, bidet yok, otomasyon yok; su ikmal cihazlarında bir soğuk musluk yerine iki sıcak musluk var. Konuşmacının açıklaması pratik: hızlı ramen için sıcak su, ayrıca sıcak su içme alışkanlığı ve çay kültürü. Bina bitince bir hafta kimse girmiyor, enerjisinin oturması için; okul içinde tepeden vadiye, taştan akan suyla yapay olarak kurgulanan feng shui düzenleri var. Devlet ideolojisinin en rahat olduğu nesneler de paylaşımlı olanlar: kimseye ait olmayan şemsiyeler, okulun bütçesi olan bir kedi.

Sınıfların teknik donanımı da tesadüf değil. Konuşmacı bir üniversite amfi gibi görünen bir lise sınıfına girdiğinde önce koltukların konforunu övüyor, sonra siyah tahta gördüğünde şaşırıyor; yanında akıllı ekran duruyor. Öğretmenlere sorduğunda cevap net: tahtayı kendileri istemiş. Yumuşak koltuklu amfi, havalandırması olan sınıf ve akıllı ekran aynı sınıfta yan yana duruyor; bu, kaynakların akıllıca dağıtıldığının göstergesi. Yeterli kaynak varsa eski ile yeniyi bir arada tutmak lüks değil, rasyonel bir tercih. Elit okul her şeyi hedefler, ortaokul çocuklarını ise erkenden seçer. En iyi liselerden birindeki genius class, lise çağındaki değil ortaokul çağındaki öğrencilerden oluşuyor. Konuşmacı bunların köylerden seçildiğini ve yeteneğin taşıdığı fark edildiği anda okula alındığını anlatıyor. Sistem zaman kaybetmiyor: yetenek görülür görülmez çocuk buraya alınıyor, burada başarısını ispatlarsa doğrudan üniversiteye gönderiliyor. Köylerden çekilen bu çocuklar, ülkenin en yetenekli gençleri arasında sayılıyor.

Okulun kuruluşu bile bir bilgi taşıyor. Konuşmacı avluda gördüğü 1035 rakamını önce öğrenci sayısı sanıyor, sonra öğreniyor: okul 1035'te kurulmuş, 2035'te bininci yılını kutlayacak. Bu bir rekor değil, toprak ve kurum hafızasının göstergesi. Bin yıllık bir okul, bir devletin eğitimi bir proje değil, bir süreklilik olarak görmesinin işareti. Beslenme tarafında sistem doğrudan devletin hesabına bağlı. Konuşmacı yemek kartına ayda yaklaşık 600 yuan yüklendiğini, bir öğünün yaklaşık 18 yuan tuttuğunu anlatıyor; kartla ödeniyor, dolayısıyla yemek görünürde ücretsiz görünüyor. Okulda dört-beş yemekhanesi var, hepsi arka plandaki binalar. Memnuniyeti çiçeklerle ölçüyorlar, mutlu görünen bir yemek çalışanının önüne en çok çiçek koymuşlar. Kedi bütçesi, su cihazı, yemek kartı: sistemin öğrenciye dokunduğu her noktada bir devlet ayrıntısı var.

Amaç üniversiteye yönlendirmek. Konuşmacının aktardığı eğitim politikasına göre öğrenciler yüzde 50 akademik yola, yüzde 50 mesleki liseye ayrılıyor; ikisinin arasında tam bölünme. Mesleki lisede amaç zanaat ustası yetiştirmek değil, ortalamanın üzerinde yeterli sayıda usta yetiştirmek. Konuşmacının ifadesiyle mesleki eğitimde ana enerji, ortalamanın üstünü çıkaran yeterli usta yetiştirmeye ayrılıyor.

Dönüş ve denetim

Bu sistemin en çok konuşulan sonucu yurt dışına gidenlerin geri dönüşü. Konuşmacı, 2001'de yurt dışından dönenlerin oranının yüzde 14 olduğunu, bugün ise bu oranın yüzde 80'e çıktığını söylüyor. Kendisi bu rakamı doğrulatamadığını, okulda konuştuğu bir öğretmenin kendisine yurt dışında daha iyi teklif geldiğini ama orada bana daha iyi bir şey vaat edilmemişti diyerek kaldığını aktarıyor. Dönüşü zorlayan şey pasaport ya da vize değil; yerel bütçeyle karşılanabilecek bir kariyerin varlığı.

Dönüş, çoğu zaman gönüllü bir tercih değil, ikna edilen bir geri çağırma. Okulda çalışan bir öğretmen, MIT mezunu olduğu halde ABD'de yaşamak yerine burada kalıyor. Gerekçesi büyük ölçüde maddi ve yerel: köyünden çıkıp buraya gelmiş, üniversiteyi bitirmiş, belki bir gün buradan Oxford'a gönderdiği çocuğu da geri getirecek. Konuşmacı bunu ilk yılların gerçek vatanseverlerine benzetiyor; aynı kıvılcım bugün Çin toplumunun büyük bir bölümünün zihninde. Sisteemin başarısı bu noktada: yetişenleri geri getirebiliyor.

Profesörlerin durumu da bu tablonun bir parçası. Konuşmacı otoparkta Mercedes ve Audi gördüğünü söylüyor ve bunun öğretim ücretlerinin iyi olduğunun göstergesi olduğunu ekliyor. Öğretmenler tabakalaşmış durumda: iyi okulda maaş yüksek, öğrenci geri bildirimi iyi olan öğretmen prim alıyor. Toplumda öğretmen saygılı bir konumda, ama aynı anda sıkı denetleniyor: habersiz denetim, önceden haber verilmiş denetim, öğrenci geri bildirimi ve öğrencilerin başarısı öğretmenin üzerinden ölçülüyor. Saygı ve teftiş aynı pakette geliyor.

Kalan soru

Videonun sonundaki soru, sistemin neye dayandığı: yapay zeka ve azalan nüfus, toplumun tamamına ihtiyaç duymayacağı bir geleceğe mi götürüyor? Konuşmacıya göre Çin'de yaygın bir inanç var: toplumun küçük bir kesimini en yüksek seviyeye eğitmek, gerisini kurtarmaya yeter. En iyinin en iyisini yetiştirdiğiniz sürece bu durum sorun sayılmıyor. Yani sistem, işsiz gençliği bir başarısızlık olarak değil, katlanılabilir bir yan maliyet olarak görüyor.

Konuşmacının kendi çerçevesi de buna uyuyor. Türkiye'nin önündeki rekabeti konuşurken, bu kuşağın dünyanın geleceğindeki rakipleri olduğunu söylüyor ve Türkiye'nin de kendi yerini korumak için bir şeyler yapması gerektiğini ekliyor. Ardından iki kez kendi gözlemlerinin öznel olduğunu, hata yapmış olabileceğini vurguluyor. Nihai tespiti sert: bu gelişmeler gerçekten ürkütücü. Videonun konusu eğitim olduğu için otoriter rejim ve diğer başlıklar bilinçli olarak kenara bırakılıyor; ileride daha eleştirel videolarda ele alınacak. Sistemin bedeli görünmüyor. Konuşmacı her şeyi kendi gözlemiyle anlatıyor, tek bir resmi belgeye dayanmıyor; öğretmen sohbetleri ve okul gezisi genel yargıyı şekillendiriyor. Yurt dışından dönüş oranının yüzde 14'ten yüzde 80'e çıktığı iddiası, kamuya açık bir istatistikle desteklenmiyor. Buna karşılık bölüm kapatma sayıları, işsizlik verisi ve zorunlu yapay zeka eğitimi doğrulandı: 2024'te 1.428 lisans programı kaldırıldı, genç işsizlik yüzde 18,9, Pekin'de 1.400'den fazla okulda yılda en az 8 saat yapay zeka dersi. Doğrulanabilir olan, sistemin keskinliğine işaret ediyor. Bu arada sınav sistemi de büyük bir bölümü çöpe atıyor. Lise öğrencilerinin yüzde 90'ı mühendis olacak; okuldaki en iyi öğrenciler, ülkenin en yetenekli gençleri burada bir araya geliyor. Sınavla herkesin önüne geçen bir yol bile, sonunda sistemin bir kesimini eliyor. Konuşmacının eleme mantığı açık: matematikte zayıf bir öğrenci daha çok çalışması gereken biri değil, buraya ait olmayan biridir; kapının arkasında bekleyen başkaları var. Eğitim, ölçülebilir ilerleme ile kabul edilemez olanı ayırma makinesi olarak çalışıyor.