Her Kuşak Aynı Korkuyu Yaşadı: Yapay Zeka ve İş Efsanesi

Genç birine bugün ilk söylenen cümle şu: yapay zeka işini elinden alacak. Ben bu cümleyi tersinden okuyorum. Her kuşak aynı korkuyu, yalnız makinenin adını değiştirerek yaşadı. İçindeyken her seferinde dağ gibi görünür, arkası görünmez. Oysa dağın ardında hep yeni işler bekler.

Aynı korku, yeni makine

1900 yılında New York sokaklarında yaklaşık 200 bin çalışan at vardı ve şehir her gün milyonlarca kilo gübreyle boğuşuyordu. Seyis, nalbant, araba ustası, yemci, ahır bekçisi derken koca bir at düzeni kurulmuştu. Otomobil geldi, otuz yılda bu düzenin çoğu silindi. Yüz binlerce kişi işini kaybetti, hikaye genelde burada kesilir.

Kesilmemesi gereken kısım şudur: otomobil montaj hattını, tamirciyi, benzinciyi, yol işçisini, moteli, yol lokantasını doğurdu. 1899'da kimse yarının revaçta mesleğine motel görevlisi diyemezdi, çünkü motel diye bir şey yoktu. Elektrik gaz lambacısını, bilgisayar daktilo memurunu, internet seyahat acentesini, akıllı telefon da müzik çaları sildi. Her seferinde gidenin yerine daha kalabalık bir iş güruhu geldi.

Sayılar dağın ardını gösterir

MIT tarafında David Autor'un ekibi seksen yıllık nüfus sayımlarını tek tek taradı. Bulguyu MIT News Nisan 2024'te duyurdu: bugün Amerikalıların yaptığı işlerin yüzde 60'tan fazlası 1940'ta yoktu. Wright kardeşler 1900'de nüfus formuna bisikletçi yazdırmış, elli yıl sonra uçak tasarımcısı resmen tanınmıştı. İnsanlar aletlerin üstüne yeni meslekler icat etti, hazır bekleyen işleri keşfetmedi.

Banka veznesi hikayesi daha da öğretici. 1970 ve 80'lerde para çekme makinesi yayılınca veznedarın biteceği sanıldı. Oysa iktisatçı James Bessen'in derlediği kayıtlara göre ABD'de veznedar sayısı 1970'lerin ortasında 300 bin iken 2010'a gelmeden 600 bine dayandı. AEI'nin yayımladığı grafik de aynı tabloyu verir. Makine şubeyi ucuzlatınca banka daha çok şube açtı, veznedar da para saymayı bırakıp müşterinin derdini çözen kişiye dönüştü.

Bu dönüşün 160 yıllık bir adı var: Jevons kuralı. 1865'te William Stanley Jevons, buhar makinesi verimli olunca kömür tüketiminin düşeceğini sananları yanılttı. Ucuzlayan buhar daha çok işe koşuldu, kömür tüketimi arttı. Wikipedia'nın ilgili maddesi aynı kuralın bugün yapay zekada konuşulduğunu yazar. Microsoft yöneticisi Satya Nadella da akademisyen Erik Brynjolfsson da yazılım örneğini verir: yazılım ucuzlayınca daha az değil daha çok yazılım yazılır.

Bugün ne yapmalı

1930'da John Maynard Keynes torunlarına seslendiği denemesinde makinelerin öyle verimli olacağını, yüz yıl içinde haftada 15 saat çalışıp yapacak iş bulamayacağımızı yazdı. Metnin tamamı bugün Marxists arşivinde durur. Olmadı. 1960'larda otomasyon için başkanlık komisyonu kuruldu, 1980'lerde Japon robotları, 2000'lerde dış kaynak korkuttu. Wikipedia'nın teknoloji işsizliği maddesi her dalgada aynı cümleyi kaydeder: bu sefer farklı.

Benim en sevdiğim açıklama şu: iş, bir görev demetidir. Alet demetteki birkaç görevi alınca demet dağılmaz, yeniden dizilir. MIT Sloan Ekim 2025'te Lawrence Schmidt imzalı çalışmayı özetledi: 2010 ile 2023 arasında yapay zekaya açık roller iş kaybetmedi. Alet rolün çoğunu üstlenince pay yüzde 14 geriledi ama birkaç görevini alınca istihdam arttı. Firma aletle büyüyüp daha çok üretti, çalışana eleştirel düşünme ve yeni fikir gibi işler kaldı.

Peki bugünün tablosu ne söyler? Üretken yapay zeka dalgasından beri ABD'de de dünyada da işsizlik oranı yerinde sayıyor. Her korku haberinin yanında sessizce yapılan alımlar da var, oran değişmiyorsa ikisi dengeleniyor demektir. Bazen de kötü işe alımın faturası alete kesiliyor. Başlıklar 160 yıllık iktisadı sevmez, dağın ardına da bakmaz.

O yüzden gençlere vereceğim öğüt tek cümlelik değil, üç parçalı. Aleti öğren, çünkü aleti bilen aleti yönetir. Aletin yapamadığına yüklen: insanla dertleşmek, düğümü çözmek, ortada yokken var etmek. Bir de adı henüz konmamış işlere hazır ol; 2019'da kimse prompt mühendisi diye altı haneli maaşlı bir mesleği tanımıyordu. Meraklı insan değişimde ezilmez, değişimle yükselir. Özellikle de herkesin bu sefer farklı dediği dönemlerde.