Gösterişli Zirvelerin Gölgesinde ABD-Çin Rekabeti: Yapay Zeka, Çipler ve Uzayda Yeni Cepheler

Dünyanın en güçlü iki ülkesi aynı karede gülümsediğinde fotoğraf güzel çıkıyor ama fotoğrafın dışı daha önemli. Washington'daki son buluşmada el sıkışmalar, resmi yemekler ve dostluk mesajları vardı, fakat masadaki dosyalar ticaret, yapay zeka, güvenlik ve iklim gibi gezegenin tamamını ilgilendiren başlıklardı. Bana kalırsa bu tablo, rekabet ile bağımlılığın aynı anda derinleştiği tuhaf bir jeopolitik dönemi anlatıyor. İki başkent de birbirini geleceğine yönelik en büyük risk olarak görürken tedarik zincirleri üzerinden birbirine bağlı kalmayı sürdürüyor.

Zirvede şov çok, sonuç az

Liderlerin sık buluşması ilk bakışta törensel görünüyor ve somut kazanımlar gerçekten sınırlı. Yine de düzenli temasın kendisi bir değer taşıyor, çünkü yeni iletişim kanalları kuruluyor ve sert rekabetin kontrolden çıkması zorlaşıyor. Yeni yapay zeka diyaloğu ile yapay zeka kaynaklı olaylar için ayrı bir bildirim hattı kurulması bu açıdan küçük ama anlamlı bir adım. Bu tablo BBC haberinde aktarılan somut başlıklarla örtüşüyor, çünkü kanal kurma kararı ile 10 Ocağa uzayan ateşkes ve 30 milyar dolarlık ürüne tarife kolaylığı BBC kaydına göre zirvenin elle tutulur çıktıları oldu ve jeopolitik gerilimi yönetme işlevi gördü.

Ticaret tarafında ateşkesin uzatılması ve karşılıklı tarife kolaylığı kulağa hoş geliyor ama listenin dışında kalanlar daha kalabalık. Nadir toprak akışının artırılması ve Amerikan yarı iletken kısıtlarının gevşetilmesi konusunda uzlaşı çıkmadı. Tayvan başlığı ise ilginç bir asimetri taşıdı, Beyaz Saray özeti konuyu es geçerken Pekin kendi anlatısında konuyu öne çıkardı. CSIS değerlendirmesinde sembolizmin ağır bastığı ama fentanil iş birliği ile APEC ve G20 katılım niyetleri gibi somut başlıkların da masada kaldığı vurgulanıyor ve bu bilgi CSIS derlemesinden elde edilmiştir.

Önceki buluşmada Amerikan tarafı kalabalık bir yönetici heyetiyle gelmişti, bu kez Çin tarafında özel sektör heyeti görünmedi. Bunun okuması basit, yatırım cephesinde ilerleme sinyali yoksa Pekinli şirketlerin okyanus aşırı heyet taşımasının anlamı kalmıyor. Ticaret kurulunda küçük adımlar atılırken yatırım kurulunda tıkanıklık sürüyor. Yapay zeka başlığında konuşulan ikili kanalın içeriği ise hâlâ belirsiz ve özel sektörün sürece nasıl katılacağı sorusu yanıtsız duruyor.

Pekin ikinci Trump dönemini nasıl okuyor

Pekin'in gözünde Washington'un ideolojiyi geri çekmesi net bir fırsat. İnsan hakları baskısının azalması ve demokrasiye karşı otokrasi çerçevesinin rafa kalkması Çin yönetiminin elini rahatlatıyor. Kongre tarafında yasama baskısı sürse de Beyaz Saray'ın demokrasi modeli ihraç etme iştahı düşük görünüyor. Bu yaklaşım, Çin'in kendi siyasal modeline yöneltilen dış eleştirileri savuşturmasını kolaylaştırıyor ve toplum üzerindeki denetimini sorgulanmadan sürdürmesine alan açıyor.

Amerika'nın beş düzineden fazla uluslararası anlaşma ve kurumdan geri çekilmesi de Pekin'e alan açıyor. Küresel sağlık ve iklim çerçevelerindeki boşluk, Çin'in ek mali yük üstlenmeden liderlik görüntüsü verebileceği alanlar yaratıyor. Jeopolitik açıdan bakıldığında bu çekilme, çok taraflı zeminde egemenlik iddialarını daha gür seslendiren bir Pekin anlamına geliyor. Yönetim değişikliğinin dış politikadaki bu yönü, müttefik başkentlerde de tedirginlik yaratıyor.

Madde işin bir yüzü, diğer yüzünde Washington Çin'i uzun vadeli stratejik sınama olarak görmeye devam ediyor. Yapay zekada liderlik hedefi açıkça konulurken Batı Yarımküre birinci öncelik ilan ediliyor ve Hint-Pasifik ikinci sırada tutuluyor. Bölgedeki müttefiklerle güvenlik bağları sıkılaştırılıyor. Bu tablo, küreselleşmeden çekilme anlatısının Asya'da geçerli olmadığını gösteriyor, Amerika geri çekilmiyor, rekabetin coğrafyasını yeniden çiziyor.

Teknoloji gücü ile iç ekonomi arasındaki makas

Çin'in uzun vadeli planlama tarafı etkileyici. Temiz enerji kurulumunda, tedarik zinciri çeşitlendirmesinde, robotik ve biyoteknolojide ülke birçok cephede Amerika'nın önünde koşuyor. Petrolü yaklaşık on ülkeden tedarik eden ve temiz enerji ile doğal gazı aynı sepette taşıyan bir yapı kurulmuş durumda. Birkaç aylık rezerv tamponu, Hürmüz Boğazı geriliminde Pekin'i görece korunaklı kılıyor. Enerji ve kritik mineraller tarafında yıllara yayılan bir hazırlık söz konusu.

Madde güçlü görünürken hanehalkı tarafı zorlanıyor. Kişi başına gelir altı yılda yaklaşık 10 bin 700 dolardan 13 bin 700 dolara çıkmış durumda ve bu seviye Amerikan düzeyi ile kıyaslanamaz. Kentli çalışanların yüzde 40 ile 45 arası esnek istihdamda olduğu, tam sosyal güvencelere erişemediği belirtiliyor. Genç işsizliği ve emlak değer kaybı da tablonun diğer yarısı ve toplumun geniş kesimleri için refah riski büyüyor. Bu tablo Reuters haberinde aktarılan verilerle örtüşüyor, çünkü esnek çalışan sayısının 320 milyona ulaşması beklenirken sosyal sigorta katılımındaki zayıflığın refah riskini büyüttüğü Reuters analizinde vurgulanıyor.

Soru ortada duruyor, madem uzun vadeli güç iyi planlanıyor, neden iç ekonomi toparlanamıyor. Yanıt niyetle ilgili, yönetim hasılanın yalnızca yüzde 10 ile 11 arası bir bölümünü sosyal refaha ayırıyor. Amerika'da bu oran yüzde 20 düzeyinde, Avrupa'da yüzde 30 dolayında. Kaynak teknoloji zirvelerine akıtılıyor ve 2049'da dünyanın önde gelen ekonomisi olma hedefi her şeyin üzerinde tutuluyor. Yeniden dengeleme teknik olarak mümkün ama siyaseten tercih edilmiyor ve toplumun yükü büyümeye devam ediyor.

Birbirine bağlılık ne kadar olmalı sorusu artık kuramsal değil. İlgili bakanlıklar hangi ürünlerin ülke içinde ya da dost ülkelerde üretilmesi gerektiğini tek tek ele alıyor. Yarı iletkenler, yapay zeka donanımı, ilaç ve kritik mineraller çekirdek listede. Zorluk ise sınırın sürekli genişlemesinde, kablosuz yönlendiriciler ve bağlantılı araçlar da güvenlik merceğine giriyor. Bu hattı France24 haberinde aktarılan gelişmeler tamamlıyor, çünkü Milwaukee'deki G20 ticaret buluşmasında aşırı kapasite konusunda uzlaşı sağlanamaması ve toplu itirazın gündeme gelmesi France24 kaydına göre Pekin için gerçek fatura anlamına gelebilir.

Çipler, uzay ve yapay zeka

Amerikalı çip devinin yöneticisinin Çin'e satış yapılsın, yoksa Çin kendi çözümünü daha hızlı yapar tezi ticari açıdan mantıklı görünüyor. Ulusal güvenlik merceğinden bakınca tablo değişiyor, çünkü Pekin 2015'teki sanayi planıyla yarı iletkenlerde yüzde 70 öz yeterlilik rotasına çoktan girmişti. Yani mesele yalnızca satış izni değil, karşı tarafın zaten bağımsızlık istemesi. Bu düğüm Reuters haberinde aktarılan H200 dosyasıyla netleşiyor, çünkü yaklaşık 10 Çinli firmaya onay çıkmasına rağmen henüz tek teslimat yapılmaması ve Pekin'in tedarik zinciri kurallarıyla temkinli bakması Reuters kaydına göre teknoloji restleşmesinin sürdüğünü gösteriyor.

Uzay cephesinde Amerika oyundan düşmüş değil. İlk Trump döneminde kurulan Ay ilkeleri çerçevesi genişlemeye devam ediyor ve rakip kampa katılanların iki katından fazla ülke Amerika ile aynı çerçevede buluşuyor. Endişe daha çok yöntemle ilgili, uzay kabiliyetinin büyük ölçüde özel sektöre bırakılması devletin stratejik yönlendirmesini zayıflatabilir. Yakın yörünge ve yeniden kullanılabilir roketlerde Amerikan üstünlüğü açık ve jeopolitik rekabetin yeni cephesi yörüngede şekilleniyor. Bu tablo NASA haberinde aktarılan sayılarla örtüşüyor, çünkü imza sayısının 76 ülkeye çıkması ve ekim başında Antalya'daki ilkeler toplantısı NASA kaydına göre ittifak genişliğinin rakip hattın önünde olduğunu gösteriyor.

Yapay zeka tarafında Amerikan kamuoyunun kaygısı haksız değil. Akıllı sistemlerdeki savrulmalar, güvenlik protokolleri ve veri merkezlerinin temiz enerji ile su kullanımı gibi başlıklar baştan doğru kurulmak zorunda. Amerika'da 5 binin üzerinde veri merkezi bulunuyor ve bu sayı diğer ülkelerin yaklaşık on katı. Yurt içi yaygınlıkta iki ülke başa baş görünürken küresel kullanımda Çin yapımı açık ağırlıklı modeller öne çıkıyor. Bu tablo Aljazeera haberinde aktarılan dört grafikli karşılaştırmayla örtüşüyor, çünkü Amerika'nın toplam hesaplama gücünün dörtte üçünü tutmasına rağmen kullanım sıralamalarında Çin modellerinin ilk üçte yer aldığı Aljazeera kaydına göre yarış adeta iki kutuplu bir yapıya dönmüş durumda. CNN haberinde aktarılan çözümleme de bu noktayı tamamlıyor, çünkü Washington dünyayı yapay zeka tercihi yapmaya çağırırken birçok ülkeye Pekin'in hazır paket sunan teklifinin daha çekici gelebileceği CNN kaydına göre küresel benimseme yarışının henüz bitmediğini gösteriyor.