Sokrates: Demokrasi En Bilge Yurttaşını Neden Öldürdü?

Tek bir kitap bırakmadı, tahtı, ordusu ve serveti yoktu; çarşıda yürüyüp insanlara sorular sordu. Onu yargılayıp ölüme gönderen şehir ise demokrasinin doğduğu Atina oldu. Kaçış kapısı ardına kadar açıkken baldıran zehrini kendi eliyle içmesi, bu hikâyeyi bir idamdan çok bir sorgulama sınavına çevirir: gerçekten ne biliyorsun?

Anlatıcı hikâyeye şehirden başlar çünkü Sokrates'i çağından koparmak imkânsızdır. MÖ 5. yüzyıl Atinası felsefenin, tiyatronun ve heykelin altın çağını yaşarken tarihte ilk kez halkın iktidarı denen şeyi dener: demos halk, kratos güç demektir. Ne var ki bu düzen bugünkü temsili demokrasiye benzemez; yurttaşlar el kaldırarak doğrudan karar verir, çoğu görev kurayla dağıtılır. Kadınların, kölelerin ve şehirde doğmamış yabancıların dışlandığı bu yapı bir azınlığın doğrudan demokrasisidir: kusurlu ama tarihte ilk.

Savaşın gölgesinde bir şehir

Parıltının altında bir yara büyür. MÖ 431'de Sparta ile başlayan ve neredeyse otuz yıl sürecek savaş, Sokrates yaşlanırken şehri içten içe kemirir ve sonunda Atina'yı dize getirir. Savaşın yıprattığı bir toplumda korku, öfke ve günah keçisi arayışı siyasetin yakıtı olur. Davayı yalnızca bir fikir tartışması gibi okumak bu yüzden eksik kalır; sanık sandalyesinin arkasında yenilgi, işgal ve iç savaşın ağırlığı durur.

Meydanın ortasında herkesin tanıdığı ama kimsenin tam çözemediği bir adam dolaşır. Sokrates tek satır yazmaz; onu bize anlatanlar öğrencileridir, başta Platon. Oysa bir başka öğrenci Ksenophon bambaşka bir portre çizer: daha sade, daha dindar, gündelik öğütler veren ve ironiden uzak bir bilge. İki tablo uyuşmaz ve hangisinin gerçeğe yakın olduğunu kesin bilemeyiz; buradaki Sokrates büyük ölçüde Platon'un gözünden görünen Sokrates'tir. Rivayete göre çirkin, basık burunlu ve göbeklidir; çağdaşları onu mitolojideki satirlere benzetir. Taş ustası olduğu söylenir ama mesleği neredeyse hiç yapmaz, günlerini meydanda konuşarak geçirir, bazen düşüncenin ortasında saatlerce tek noktaya bakarak donakalır. Korkak da değildir: üç sefere katılır, kışın dayanıklılığıyla ün salar, bir çarpışmada genç Alkibiades'in hayatını kurtarır. Uzun şölenlerde herkes sızarken ayakta ve ayık kalması, soğuğa ve açlığa aldırmaması, zihninin dizginlerini elinde tutması anlatılır. Delfi tapınağındaki kendini bil sözünü yalnızca öğretmez, yaşar.

Ne var ki çevresindeki parlak gençlerden bazıları şehrin felaketleriyle anılacaktır. Alkibiades önce gözde öğrenci, sonra düşmana sığınan hain diye hatırlanır ve öfke öğretmenine yönelir. Daha da ağırı, Otuzlar diye anılan cuntanın elebaşı Kritias ile çevresinden Kharmides'in yıllarca Sokrates'in çevresinde bulunmasıdır; üstelik ikisi genç Platon'un akrabasıdır. Kimi gençler düşmana sığınır, kimileri şehri kana bulayan yönetimin başında görünür. Yıllar sonra mahkemeye taşınacak kızgınlık en çok bu hayal kırıklığından beslenir ve öğretmenin siyasi sorumluluğu sorusunu doğurur.

Bilgiyi satanlar ve kâhinin bilmecesi

Sokrates Atinası'nda bilgi parayla satılan bir mal gibidir. Sofistler denen varlıklı hocalar gençlere tek bir sanat öğretir: haklı olup olmadığına bakmadan tartışmayı kazanma sanatı. Onlara göre mutlak hakikat yoktur, her şeyin ölçüsü insandır; doğruluk kimin daha iyi konuştuğuna bağlıdır. Sokrates buna bütün gücüyle karşı çıkar: her şey göreliyse adalet en güçlü ve en iyi konuşanın keyfine kalır. Ona göre güzel konuşmakla doğruyu söylemek ayrı şeylerdir ve bir şehrin başına gelebilecek en büyük tehlike ikisini karıştırmaktır. Bu yüzden bilgi pazarına cepheden karşı durur, kimseden tek kuruş almaz, bir şey öğrettiğini bile iddia etmez; ona göre satılacak bir bilgi yoktur. Dönüm noktası bir kehanettir: arkadaşı Delfi kâhinine Sokrates'ten bilge kimse var mı diye sorar, yanıt hayır olur. Sokrates inanmaz ve kâhini çürütmeyi görev edinir; bildiğini iddia eden herkesle konuşup kendinden bilge birini bulacaktır. Sonuç tam bir hayal kırıklığıdır: siyasetçiler, ünlü şairler, usta zanaatkârlar çok şey bildiklerini sanır ama birkaç soruda en emin oldukları konuda bile sağlam bir şey bilmedikleri ortaya çıkar. O an kâhini anlar: belki gerçekten en bilgedir, tek sebebi ise hiçbir şey bilmediğinin farkında olmasıdır. Meşhur slogan sonradan parlatılmıştır; mahkemedeki savunmasında söylediği daha incelikli ve güçlüdür: bilmediği şeyleri biliyormuş gibi yapmaz. Hedefi bütün bilgi değil, bilmediği konuda bilir gibi görünen sahte uzmanlıktır.

Kendine bir lakap takar: semirip uykuya dalmak üzere olan soylu bir ata benzettiği Atina'yı uyandıran at sineği. Kendisi için hiçbir şey biriktirmez; servet peşinde koşmaz, makam aramaz, öğrencilerinden para almaz, gönüllü yoksulluk içinde yaşar ve bununla neredeyse övünür. Ona göre insanı gerçekten özgür kılan ihtiyaçsızlıktır; ihtiyaçlarını küçültmüş bir adamı tehdit, para ve makamla satın alamazsın. İşin tuhaf yanı, güç istemeyen bu adamın güçlüleri herkesten çok korkutmasıdır; satın alınamayan, korkutulmayan ve susturulamayan kişi her iktidarın çözmesi gereken bir bilmecedir. Atina gibi insanın değerinin neredeyse bütünüyle itibarından ibaret olduğu bir şehirde güç, şan ve saygı bu adam bilge ve yetkindir inancıyla ölçülür. Bir komutanın otoritesi, bir hatibin kalabalığı sürükleme gücü bu algıya bağlıdır. Sokrates'in soruları bu görünmez sermayeyi yakar: bir generali meydanın ortasında, gelecekteki destekçisi gençlerin önünde cesaret nedir diye sorup dilsiz bırakmak küçük bir utanç değil, bütün bir kariyerin dayandığı saygının çöküşüdür. Zengin gençler bu sorgulama tadını eve taşır, babaları ve yaşlılarla aynı teknikle uğraşmaya başlar; gençliği bozma suçlamasının ete kemiğe bürünmüş anlamı budur: oğlun akşam yemeğinde kutsal saydığın şeyleri çürütmeye başlar. Sıradan yurttaşa da dokunur: gemiyi işini bilen kaptanın yönettiğini söyleyip dümenin kurayla dağıtılmadığını hatırlatan adam, kurayla seçilmiş mecliste el kaldıran yurttaşa dolaylı olarak demokrasinin verdiği gücü taşıyacak yetkinliğin sende yok demektedir. Sonra onu yargılayacak beş yüz sıradan adam da bu sorgunun muhatabı olmuştur. Kısacası siyasetçinin kariyeri, babanın otoritesi, yurttaşın gururu derken ona kin güdenlerin halkası her yıl büyür.

Yöntem: çürütme, tıkanma ve ebeliğe dair

Ona göre dünyadaki en tehlikeli kişi cahil değil, yarım bilip tam biliyormuş gibi davranandır; cehaletini bilen öğrenmeye açıktır, her şeyi bildiğini sanan kapısını çoktan kapatmıştır. Ayrımı şudur: tanrıların bilgeliği vardır, insanların bilgeliği vardır; insan kendi cehaletinin sınırını görebilir ve gerçek bilgelik bilmediğin yeri dürüstçe işaretleyebilmektir. Kesin bildiğini sandığın an öğrenmen biter; düşünce ben bilirim kibriyle son bulur, acaba cesaretiyle başlar. Wikipedia'nın Sokratik yöntem maddesinin özetlediği gibi bu tuzak yirmi dört yüzyıl önce görülmüştür ve bugünün uzmanlık tartışmalarında hâlâ canlıdır.

Sahte uzmanlığı kürsüden doğrular ilan ederek değil, soru sorarak açığa çıkarır; bugün bu tekniğe onun adıyla Sokratik yöntem deriz. Düzenek basit ama yıkıcıdır: karşısındaki iddialı bir tanım öne sürer, o masum bir yüzle didikler; tanım gelir, tek örnekle çatlar, yeni tanım gelir, o da çöker. Birkaç soru sonra adam, ömrünce en emin olduğu konuda hiçbir şey bilmediğini fark edip susar. Yunanlar bu tıkanmaya aporia der: insanın kendi cehaletiyle yüzleştiği sersemletici an. Mahkeme önünde geçen bir gün, babasını dava etmeye giden kendini pek dindar sanan Euthyphron'a sorar: dindarlık nedir? Yanıt gelir: tanrıların sevdiği şey. Ve tarihin en güzel sorularından biri patlar: bir şey tanrılar sevdiği için mi kutsaldır, yoksa kutsal olduğu için mi tanrılar sever? İlkinde iyilik keyfidir, tanrılar fikrini değiştirse zulüm bile iyi olabilir; ikincisinde tanrılardan bağımsız bir iyilik ölçütü vardır. Yüzyıllarca ilahiyatçıları oyalayacak ikilem pazarın ortasında tek soruyla kurulur; Euthyphron yanıt veremez, bahane bulup sıvışır. Annesi ebelik yapan Sokrates kendine fikir ebesi der: bilgiyi dışarıdan vermez, doğru sorularla insanların içlerindeki düşünceleri doğurtmalarına yardım eder. Ne var ki bu sorular bilgi vermez, ayakların altındaki en sağlam zemini çeker; sıradan insan kaldırabilir ama otoritesi iddiaya dayanan komutan ya da devlet adamının cehaleti herkesin önünde açığa çıkınca sarsılan gurur değil, yönetme hakkının dayandığı meşruiyettir. İnsanlar yanlış olmayı affeder ama başkalarının önünde küçük düşürülmeyi affetmez; temelleri oyan bu teknik onu hem sevilir hem de adım adım mahkemeye taşır.

Ruh, mahkeme ve baldıran

Bütün bu soruların gösteriş ya da utandırma dışında bir amacı vardır: ruhun bakımı. Ona göre insanı değerli kılan para, şan ve güç değildir; bunlar bedene ait geçici şeylerdir. Asıl önemli olan ruhtur: nasıl bir insan olduğun, neyi doğru bulduğun, ömrünü neye adadığın. Çoğu insan otomatik pilotta yaşar; herkes ne yapıyorsa onu yapar, toplum ne diyorsa öyle davranır, neden gerçekten istediğini sormaz. Para kazanır ama iyi yaşam nedir diye sormaz, başarıyı kovalar ama ne uğruna diye sormaz. Sokrates'e göre böyle bir yaşam yaşanmamış gibidir ve sözü meşhurdur: sorgulanmamış yaşam yaşanmaya değmez. Bu cümleyi rahat bir koltuktan değil, mahkemede hayatını kurtarabilecekken söyler: sus, soru sormayı bırak, canını bağışlayalım derler; yanıtı, sorgusuz düşüncesiz yaşamın zaten ölüm olduğudur. Şan, servet ve gösterişin her şey sayıldığı çağda bu bir devrimdir. Sarsıcı özeti şudur: insanın başına gelebilecek en büyük kötülük ruhunu bozmaktır; malını, itibarını, hatta canını kaybetmek bunun yanında hafif kalır. Çünkü mutluluğun yeri ruhtur; haksızlığa uğramak, haksızlık etmekten iyidir. İlki bedenine ya da malına dokunur, ikincisi kendi ruhunu bozar ve asıl kaybeden haksızlık edendir. Mahkemede ve ölüme giderken sükûnetinin sırrı budur: ruhunu lekelemektense ölmeyi yeğleyen için ölüm gerçek bir kayıp değildir. Ona göre erdem bir bilgi türüdür: kimse bilerek kötülük etmez. Herkes kendisi için iyi sandığının peşinden koşar; kötülük eden gerçekte neyin iyi olduğunu bilmediği için yanılır, yani kötülük karakter kusurundan önce cehalet işidir. Adaletin ne olduğunu gerçekten bilen, iki kere ikinin dört olduğunu bilen birinin beşte ısrar edememesi gibi haksızlık edemez. Doğruyu bilip yine yanlış yapan insan yoktur iddiasına daha sonra Platon'un öğrencisi Aristoteles doğrudan saldıracaktır: insan doğruyu bilip tutkusuna yenilebilir. Fikir hem umutlu hem tedirgin edicidir: umutlu, çünkü kötü insan diye bir kader yoktur, insan öğrenerek düzelebilir; tedirgin edici, çünkü sorumluluk ne olacaktır. Suçluyu anlamak mı cezalandırmak mı tartışırken bugün bile o yarayı kaşırız. Harvard CHS'nin yayımladığı savunma çevirisi bu ruh merkezli etiğin mahkeme salonundaki karşılığını satır satır gösterir; Gutenberg'deki Apology metni de aynı savunmayı herkesin okuyabileceği açıklıkta sunar.

Hesap günü MÖ 399'da gelir; yılların husumeti davaya dönüşür. Üç suçlayıcı tesadüf değildir: şairler adına Meletos, siyasetçiler ve zanaatkârlar adına Anytos, hatipler adına Lykon. Kimin onurunu yaraladıysa temsilcileri hesaplaşır. İki suçlama vardır: şehrin tanrılarını tanımamak ve yenilerini uydurmak; Atina gençliğini bozmak. Yeni tanrılar denirken kastedilenlerden biri baştaki tuhaflıktır: yalnızca onun duyduğunu söylediği iç ses, daimonion. Herkes şehrin tanrılarına dua ederken yalnız ona konuşan bu kişisel ilahi işaret, savcıların gözünde uydurulmuş tanrı demektir. Ne var ki iki suçlamanın arkasında savcıların kişisel kininden taze ve kanlı bir öfke durur. Ağırlığı tartmak için birkaç yıl geriye gitmek gerekir: MÖ 404'te Sparta'ya teslim olan Atina'da Spartalı gözetiminde Otuzlar denen dar oligarşi kurulur; sekiz ayda muhalifleri sürer, mallarına el koyar, yaklaşık bin beş yüz yurttaşı yargısız infaz eder. Rejimin lideri Kritias ile çevresinden Kharmides yıllarca Sokrates'in çevresindedir ve ikisi genç Platon'un akrabasıdır. MÖ 403'te halk ayaklanır, Otuzlar devrilir, demokrasi restore edilir; iç savaşı körüklememek için genel af ilan edilir, Otuzlar dönemi yüzünden kimse yargılanmayacaktır. Birçok tarihçinin güçlü bulduğu okuma şudur: yeni rejimin gözünde Sokrates tiranların akıl hocasıdır ama af siyasal suçtan doğrudan yargılamayı imkânsız kılar; suç, yasaların izin verdiği kılığa sokulmalıydı ve dinsizlikle gençliği bozma bu kılığa tam uyar. Bunu destekleyen bir ayrıntı daha vardır: baş suçlayıcı Anytos, Otuzlar altında acı çekip sürgünden dönerek demokrasiyi restore edenlerdendir; kürsüdeki adamı kızdıran soyut bir din çatışması değil, çevresine duyulan taze öfkedir. Suçlamanın dili dinidir ve savaşı kaybedip tanrıların terk ettiğine inanan şehirde dinsizlik korkusu gerçektir. Jüri salona boş zihinle girmez: tam yirmi dört yıl önce komedya yazarı Aristophanes Bulutlar oyununda Sokrates'i sepette süzülen, tanrıları inkâr eden ve gençlere safsata satan bir şarlatan diye resmetmiş, Atina bu karikatüre yıllarca gülmüştür. Savunmasında kendisi söyler: beni asıl mahkûm eden, yıllardır zihinlerinize işlenen eski iftiralardır. Tablo tek sebepli değil, iç içe güçlerdir: yenilenen siyasal hesap, sahici dinsel kaygı ve çeyrek yüzyıllık karikatür önyargısı aynı davada birleşir. Britannica'nın din suçlaması incelemesi, alışıldık dinsel pratiklere katılımının en azından Platon'un resmettiği kadarıyla neden kuşkulu göründüğünü ayrıntılarıyla anlatır. Famous Trials'ın duruşma kronolojisi ise bu siyasal ve dinsel katmanların beş yüz kişilik jürinin önüne nasıl birlikte geldiğini adım adım gösterir.

Karşısında kurayla seçilmiş beş yüzden fazla yurttaş oturur. Savunmasını verir ama yalvarmaz; acındırmak için çocuklarını dizip ağlamaz, aksine jüriyle neredeyse alay eder gibidir: şehre verilmiş en iyi şey, hantal atı uyandıran at sineği olduğunu söyler. Suçlayıcılardan birini orada çapraz sorguya çeker: hem hiç tanrıya inanmamakla hem yeni tanrılar uydurmakla suçluyorsun; bir insan aynı anda hem inanmayan hem inanan olabilir mi? Adam kendi suçlamasının çelişkisine düşer. Ölümden korkup korkmadığı sorulunca yanıtı serttir: iyi insan eylemde tek şeye bakmalıdır, doğru mu yanlış mı yaptığıma; yaşayıp yaşamayacağı en küçük kaygısı olmalıdır. Homeros'un kahramanı Akhilleus en sevdiği dostunun öcünü alırken sonunun yaklaşacağını bile bile intikamı seçmemiş midir? Susması istendiğinde yanıtı hazırdır: size değil tanrıya uyarım; nefesim yettiğince felsefeden vazgeçmem. Suçlu bulunur ama oylar şaşırtıcı derecede yakındır: otuz oy yer değişse beraat edecektir, iki yüz seksene iki yüz yirmi bir. Sonra en büyük ironi gelir: kendi cezasını önermesi istenir. Ciddi bir yüzle şehre hizmetinin ödüllendirilmesini, kahramanlara ayrılan sofrada yemek ister. Jüri bu kibre kızar ve bu kez çok daha büyük çoğunlukla ölüme mahkûm eder. Gitmeden jüriye son kehanetini bırakır: beni öldürerek eleştiriden kurtulacağınızı sanıyorsanız yanılıyorsunuz; benden sonra sizi sorgulayacak daha genç ve acımasız insanlar gelecek ve onları dizginleyen ben olmayacağım. İnsanı susturabilirsiniz ama fikri öldüremezsiniz. Platon'un Kriton diyaloğunda anlatılan gece şöyledir: Atina yasaları canlanıp karşısına dikilir ve sorar: doğduğun günden beri sana her şeyi verdik, büyüttük, koruduk; beğenmediysen çekip gidebilirdin; kaldıysan şimdi işine gelmedi diye karşı gelip kaçmaya hakkın var mı? Bu sese karşı koyamaz. Hikâye burada bitmez: infazı beklerken zengin dostu Kriton hücresine gelir, her şey ayarlanmıştır, muhafızlara rüşvet verilmiş, kaçış planı hazırdır; ailen var, dostların var, yapacak çok işin var, üstelik seni haksız mahkûm ettiler, gitmek hakkındır, kaç der. Reddeder. Gerekçesi bugün siyaset felsefesinin köşe taşlarındandır: toplumu bir arada tutan, insanların işine gelmediğinde hatta zararına olduğunda bile anlaşmalara bağlı kalmasıdır. Şehir bana haksızlık etmiş olabilir ama haksızlığa haksızlıkla karşılık vermek beni onlara benzetir; kötülüğe aynı kötülükle cevap verilmez, doğrudan şaşılmaz. Açık kapıdan yürüyüp gitmeyi reddedip kalır. Platon'un anlatımına göre günü gelince baldıranı sakince alıp içer; soğukkanlılığını korur, ağlayan dostlarını teselli eder, korkmaz. Ona göre ölüm ya hiçlikli huzurlu bir uyku ya ruhun başka yere göçüdür; ikisi de korkulacak şey değildir. Üstelik onu mahkemeye götüren iç ses o gün bir kez olsun onu durdurmamıştır: ne mahkemeye giderken, ne orada konuşurken, ne zehre uzanırken. Hayatında yanlış adımda öten o sinyal bu kez sustuysa başına gelen kötü olamaz. Son sözleri bile aynı sükûneti taşır: dostlarına şifa tanrısı Asklepios'a bir horoz borçlu olduklarını hatırlatır.

Atina en bilge adamını kendi elleriyle, kendi oylarıyla öldürmüştür; en azından bize öğretilen hikâye böyledir: cahil kalabalık bilgi adamını öldürdü. Ne var ki madalyonun öbür yüzünü görmezden gelemeyiz. Atinalıların korkusu temelsiz değildi: Sokrates demokrasi kurumlarına açıkça mesafeliydi, gemi kurayla kaptana verilmezken devletin kurayla yönetilmesini sorguluyordu; Otuzlar'ın liderleri gerçekten onun çevresinden çıkmıştı ve şehir iç savaşın yaralarını sarıyordu. Dava ardında cevabı kolay olmayan iki soru bırakır: bir toplum en sıra dışı insanını çoğunluk oyuyla susturabiliyorsa çoğunluğun haklı olması tam olarak ne demektir? Öğretmen öğrencilerinin eylemlerinden ne kadar sorumludur; varlığını tehdit ettiğine inandığı fikrin karşısında toplum nerede durmalıdır; susturmak için can almak meşru mudur? Bize kalabalığın bilgeyi öldürdüğü anlatısını miras bırakan tarafsız bir tarihçi değildi; o gün mahkemede oturan yıkılmış bir öğrenciydi: yirmi sekiz yaşında soylu bir aileden, siyasete girmesi beklenen genç Platon. Birkaç yıl önce kendi akrabaları Otuzlar'ın önündeydi, şimdi deviren demokrasi tanıdığı en dürüst adamı zehirlemişti. Bir yanda oligarşinin vahşeti, öte yanda kalabalığın hükmü; iki rejim de en değer verdiği şeyleri yok etmişti. Bizi Sokrates'le tanıştıran kalem bu çifte yıkımdan geçmiş bir adamın kalemiydi; o vakur ölüm sahnesini, sarsılmaz bilgeyi anlatan göz odadaki en yaralı gözdü. Platon'un çıkardığı sonuç şuydu: kalabalık bir Sokrates'i bile öldürebiliyorsa, halkın iradesi en iyi insanları ortadan kaldırabiliyorsa, belki asıl hata iktidarı sayılara bırakmaktır; belki şehri yalnızca hakikati görmeye ömrünü adamış olanlar yönetmelidir. O yıkımın küllerinden tarihin en cüretkâr siyasal fikirlerinden biri doğdu: halk yönetmemeli, filozoflar yönetmeli. Bunu anlatmak için Platon zihnimizi bugün hâlâ kurcalayan bir hikâye kuracaktı: zincirli insanların mağara duvarındaki gölgeleri tek gerçek sanması. Sokrates soru sormanın bedelini canıyla ödedi; öğrencisi ise bambaşka ve çok daha tehlikeli bir sonuca vardı: öğretmenimi demokrasi öldürdü.