Din görevini tamamladı mı? Ahmet Arslan ile düşüncenin geleceği

Düşüncenin geleceğini sormak, makinelerin ne yapacağını sormadan önce insanın neyi hâlâ kendisinin yaptığını sormak demektir. Fatih Altaylı karşısında Prof. Dr. Ahmet Arslan, Ankara ve Ege yıllarına yayılan felsefe tarihçiliği birikimiyle ve Bir Ömür Düşünmek kitabının getirdiği vakarla konuşuyor. Mesele geçmişe hayranlık ile geleceğe kapılma arasında seçim yapmak değil, doğal zekânın hâlâ taşıdığı yükü ve hiçbir algoritmanın üstlenemeyeceği sorumluluğu ayırt etmektir.

Bu program, bir stüdyo sohbetinden çok uzun bir nehir söyleşinin yeni bir durağı gibi akıyor. Gaziantep'te on gün boyunca günde beş saat süren kayıtlar, soruların aceleyle tüketilmediği bir tempo kurmuş. Filozof burada formül satmıyor, sorularla yaşama biçimini gösteriyor. Ortaya çıkan kitap da bu yüzden Antik Yunan'dan bugünün ikilemlerine uzanan bir yürüyüş gibi okunuyor.

Peki din neden bu yürüyüşün son yıllardaki ana durağı oldu? Arslan ne incinmiş bir inanan ne de militan bir karşıt gibi konuşuyor, bir zihin halleri tarihçisi gibi konuşuyor. Ona göre dinin dünyayı açıklama, yasayı kurma ve yas tutanı teselli etme gibi işlevleri bilim, hukuk devleti ve seküler kurumlara devredildi. Geriye daha mahrem bir soru kaldı: ömrü uzayan, konforu artan ama belirsizliği de büyüyen insanın hayatına hangi anlamı vereceği sorusu.

Resmi dil ile yaşanan inanç

Türkiye'de bu teşhis somut bir yüze bürünüyor: yukarıdan okunan, bürokratik bir dille yazılmış soğuk hutbeler. Genç bir dinleyici sıcaklık ve sahicilik ararken karşısında kural listesi bulunca uzaklaşıyor. Arslan bunun karşısına paylaşılan sofraları, birlikte söylenen ilahileri ve bayram kalabalıklarını koyuyor. Merasim çekilip yerine yönetmelik kalınca inanç da yaşanılan bir yer olmaktan çıkıyor.

Yine de dini bugünkü aksaklığa indirgemek haksızlık olur, çünkü uygarlığa katkısı devasadır. Her canın eşit değeri fikri, zayıftan yana adalet talebi, oruç ve bağış disiplini cami ve kiliselerin çok ötesine geçti. Modern dünyada bu miras çoğu zaman laik kılıklarla yaşıyor: insan hakları, bakım etiği ve dayanışma kampanyaları. Eski kap değişti ama ahlaki içerik başka damarlardan akmayı sürdürüyor. Bu sorular constitution.org üzerindeki Etik metinlerinin iki bin yıldır tartıştığı erdem ve alışkanlık bahsiyle aynı soydandır.

Hristiyanlık bu dönüşümün en konuşkan karşı örneğini veriyor. İçli ve sade Protestan sözün yanında Katoliklik alayları, tütsüsü, koroları ve takvimleriyle koskoca bir kutsal tiyatro yaşatıyor. Bu ısrar bir dekor merakı değil, soyut ilkelerle doymayan antropolojik bir ihtiyaca cevap veriyor. İnsanlar ilkelerle değil, birlikte yapılan jestlerle de yaşıyor. Bu noktada pewresearch.org kaynağında özetlenen 2010-2020 bulguları, Hristiyan nüfusun küresel artış hızını yakalayamadığını göstererek merasim canlılığı ile sayıların farklı hikâyeler anlattığını hatırlatıyor.

Tasavvuf, doğa ve antik bilgelik

Aynı ihtiyaç mistikliğe yönelen ilgiyi de açıklıyor: tasavvuftan uzakdoğu öğretilerine kadar uzanan arayış. Arslan panteizmin modern Avrupa'da 1705'te Toland ile adlandırılan, kökleri Stoacılara uzanan bir damar olduğunu hatırlatıyor; Tanrı uzak bir efendi değil doğaya sinmiş bir düzen olarak düşünülüyor. Dönen derviş de kozmosu seyreden bilge de itaatten çok birleşme arıyor. Katı dogmalardan yorulanları çeken şey tam olarak bu yumuşak kucak. Merak edenler plato.stanford.edu adresinde yer alan panteizm maddesinden Toland 1705 bilgisini ve antik kökleri adım adım izleyebilir.

Bu uzun tarih turundan Türkiye için sessiz bir iyimserlik çıkıyor. Kutuplaşmaya rağmen toplumda belirleyici alışkanlıklar kök saldı: herkesin dilediği hukuk devleti, kendi hayatını seçmek isteyen birey ve zor da olsa öğrenilen çoğulculuk. Arslan gerilemeleri inkâr etmiyor ama bu sessiz taleplerde elverişli bir eğim görüyor. Her şeyi hararetle tartışan bir toplum, dayatılan oybirlik çağından zaten çıkmış demektir.

Cumhuriyet edebiyatı bu olgunlaşmayı nutuklardan iyi anlatıyor. Köyden kente göç, büyük şehir yalnızlığı, kadınların özgürleşmesi ve imparatorluk hafızası romanlarda ve şiirlerde işlendi. Bu aynada toplum kendini pohpohlamadan tanıdı. Felsefe uzak göründüğünde roman devreye giriyor ve hızlı modernleşmenin çelişkilerini düşünülebilir kılıyor. unco.edu sitesinde anlatılan psikoloji patlaması da gençlerin kendini anlama ihtiyacının edebiyattan bilime taşan aynı dalgasıdır.

Demokrasi, iklim ve yüzyılın güçleri

Demokrasi ise kökleri eski topraklarda olan nazik bir bitki gibi duruyor. Platon dalkavukların rejimi diye kuşkulanmıştı, Roma deneyimi cumhuriyetin Sezarlarla ve barbar denen dış dünyalarla nasıl çöktüğünü göstermişti. Arslan bu dersi nostaljisiz tekrarlıyor: sayı kuralı ancak kurumlar, denge mekanizmaları ve uzlaşma kültürüyle değer kazanır. Bunlar yoksa oy alkışlar ama yönetmez. Güneyden gelen göç baskısını Roma benzetmesiyle anlatması da bu yüzden bir kehanet değil bir kurum uyarısıdır.

İklim krizi bu kırılganlığı başka bir yerden sınıyor, çünkü kısa vadeli rejimlerden uzun vadeli kararlar istiyor. Trump döneminin anlaşmalardan çekilme hamlesi, acil kârı paylaşılan sorumluluğa tercih eden milliyetçiliğin simgesi olarak anılıyor. Yükselen sular ve sıcaklıklar karşısında anlaşmalar cılız ama zorunlu görünüyor. Doğa pazarlık etmiyor, faturayı kesiyor. Dindarlık ile varoluş güvencesi arasındaki bağ üzerine yazılan kutsal seküler tezleri de bu kırılganlığı başka bir açıdan aydınlatıyor.

Derken üçüncü meydan okuma beliriyor: insanın yaptığı akıl. Hesaplayan, çeviren ve teşhis koyan sistemler ürkütücü bir verimle çalışıyor ama hiçbir şeyi istemiyor ve hiçbir şeyin hesabını vermiyor. Arslan farkı net koyuyor: irade , kendi varlığını dert edinen ve eylemini üstlenen bir varlık ister. Hüküm işini makinelere bırakmak, özne olmaktan vazgeçmek olur. cell.com üzerinde yayımlanan bilinç göstergeleri çalışması da bu sınırı teknik dille doğruluyor: ölçütler çoğalıyor ama sorumluluk ve istek insanda kalıyor.

Ödev, arzu ve kendine hakimiyet

Bu uyarı bizi ödev ve zihin terbiyesi bahsine götürüyor. Düşünmek bilgi yığmak değil, gerekçeleri sıraya koymak ve kimse denetlemeden kendine kural koymaktır. Kavram disiplini, yavaş okuma ve dürüst tartışma zekâ kadar karakter de yapar. Uyaran yağmurunun altında bu fikri ödev duygusu bir direniş biçimine benziyor. Eskiden babaların yaptığı ödevleri şimdi yapay zekâ yapıyor, çocukların ne öğreneceği sorusu da bu yüzden teknik değil ahlaki bir sorudur.

Hegel okuması bu kavgaya toplumsal bir ışık tutuyor: ünlü efendi köle diyalektiğinde buyuran taraf zamanla çalışan tarafa bağımlı hale gelir. Doğayla ve maddeyle uğraşanlar beceri kazanır, sonunda eski düzen devrilir ve çalışkan burjuvazi sahneye çıkar. Bugün işi makinelere gördürürsek aynı soru döner: tanınmayı hangi sahnede kuracağız. Bu güncel okuma springer.com adresinde yayımlanan Hegelci yapay zekâ meditasyonunda prompt inkâr tekrar döngüsüyle anlatılıyor ve tez antitez sentez ritminin makine çağında da sürdüğünü gösteriyor.

Aristoteles sorunun kalbini çoktan adlandırmıştı: ruhun hareketlerini ayırt etmek. Arzu yakın hedefe iter, pratik akıl araçları ve amaçları tartar, erdem bu ikisinin tekrarlanan uyumundan doğar. Etik'in altıncı kitabı tekil durumda isabet eden basireti anlatır; ne soğuk hesap ne kör dürtüdür. İnsanı eğitmek önce bu iç orkestrayı akort etmektir. Psikolojiye akın eden gençlerin aradığı akort da aynı kapının bilimden çalınmasıdır.

Dil, simülasyon ve ruh

Geriye en baş döndürücü soru kalıyor: insan dilinde Tanrı adı. Tanrı demek onu özne yüklem zaman ve öykü içine almak demektir. Kelamcılar bunu çok eskiden beri biliyor: mutlak üzerine her söz analojik ve kırılgandır. Belki bu yüzden mistiklerin suskunluğu bazen kitaplardan çok şey söyler. nature.com adresinde yayımlanan üç aşamalı gerileme dizisi bile önce inanışın sonra aidiyetin sonra pratiğin çözüldüğünü göstererek dilin ve kurumun aynı anda aşındığını düşündürüyor.

Çağdaş muhayyile aynı baş dönmesini kendi mitleriyle oynuyor: Matrix, atomlar ve çoklu evrenler. Bir simülasyonda yaşadığımız varsayımı mühendisleri eğlendiriyor, filozofları kaygılandırıyor; çünkü kanıt tersine dönüyor ve gerçeği kusursuz kopyadan nasıl ayıracağımız belirsizleşiyor. Fizik gittikçe tuhaf yapılar tarif ediyor ama denklemin tuhaflığı anlam sorusuna cevap vermiyor. Bilimkurgu burada macera kostümüyle gerçek sorular soruyor ve Arslan bu spekülasyonu edebiyat olarak sevip kanıt diye sunmaya itiraz ediyor.

Kapanış bu yüksekliklerden alçakgönüllü ve sevilen bir disipline bağlıyor: psikolojiye. Öğrencilerin akın ettiği bölümler, metafiziğin dindirmediği kaygılara alet çantası vadediyor. Arslan psikolojiyi felsefenin rakibi değil muhatabı sayıyor: biri tekil yaraları dinler, öteki ortak amaçları sorar. Söyleşi de bu dilekle kapanıyor: düşünmek tek başına sergilenen bir hüner değil paylaşılan bir sanat olarak kalsın.