Trump'ın dizel hamlesinden Brezilya düellosuna: üç cephede siyaset

9 Ekim akşamı Washington'dan gelen açıklama gündemi bir anda değiştirdi: Donald Trump, Vladimir Putin ile yaptığı telefon görüşmesinin ardından Rusya'dan dizel alınacağını duyurdu. NPR aktardığına göre karar, ara seçim öncesi fiyat baskısını hafifletme hesabına dayanıyor ve yaptırımları esnetme sinyali veriyor.

Rakamlar dikkat çekici bir takvime yayılıyor: önce 300 bin ton dizel, kasımda 500 bin ton, ardından 1 milyon ve kısa sürede 3 milyon ton. Tablo, geçen ay imzalanan kapsamlı Rusya yaptırım yasasıyla açıkça çelişiyor. Volodimir Zelenskiy kararı zayıf bulduğunu söylerken açıklama, Witkoff ile Kushner'in Kiev temasları sürerken geldi.

İki gün önce ise sahne Atina'ydı: 7 Ekim'de Marco Rubio, Pnyx tepesinde gün batımında, fonda Partenon ile konuştu. PBS aktardığına göre 250 davetli arasında Yunan hükümet üyeleri, diplomatlar ile iş ve kültür çevreleri vardı. Konuşma, İzlanda-Yunanistan-Portekiz turunun ikinci durağıydı ve fonda İran savaşı ile Ukrayna'daki yıpratma mücadelesi duruyordu.

Rubio konuşmasında antik Yunan erdemlerini saydı: merak, cesaret, hırs ve keşif ruhu. CBSNews aktardığına göre ulusal gücün açık takibi çağrısı yaptı ve küresel toplumculuk anlayışını eleştirdi. Ona göre modern toplumlar riski ve başarısızlığı dışlıyor, sıradanı ortalamaya mahkum ediyor. Konuşma, şubat ayındaki Münih çıkışının devamı gibi okundu.

Washington'dan Atina'ya: gücün dili

Programda Vahit ile Yaşar, bu dili JD Vance ile Rubio arasındaki ton farkı üzerinden tartışıyor. Vance'in Avrupa'da tepki çeken sert üslubuna karşı Rubio'nun taltif eden, kucaklayan dili öne çıkıyor. İkilinin Huntington'ın tezinin ikinci sürümü gibi okunması ve göç üzerinden kurulan güçsüz ama yayılan baskı anlatısı masaya yatırılıyor. Türkiye'nin bu biz tanımının neresine düştüğü ise açık soru olarak kalıyor.

Brezilya'da ilk tur tablosu ezber bozdu: Flavio Bolsonaro yüzde 47, Lula yüzde 45,1 aldı. AlJazeera aktardığına göre anketler Lula'yı üç puan önde gösteriyordu, sonuç şaşkınlık yarattı. İkinci tur 25 Ekim'de yapılacak. Bir yanda yolsuzluk ve darbe planı suçlamalarıyla 27 yıl hapse mahkum edilen baba Jair, diğer yanda 45 yaşındaki senatör oğul sahnede.

Harita keskin bir bölünmeyi gösteriyor: güney, güneydoğu ve orta-batı maviye döndü, kuzeydoğu Lula'da kaldı ama oranlar geriledi. Lula 2022'ye göre yaklaşık 3,5 milyon oy kaybetti, Flavio ise babasının 2022 oyunun yaklaşık 5 milyon üzerine çıktı. Bu kayma, yalnızca konjonktürle açıklanamayacak bir yön değişimine işaret ediyor.

Sağ blok 1989'dan bu yana en iyi ilk tur sonucunu aldı. Globo aktardığına göre Flavio, babasının 2022 skorunu 3,8 puan aştı, Liberal Parti senatoda 28 sandalyeye ulaştı ve 14 valilik ilk turda kazanıldı. Küçük adayların oyları da sağ eğilimli dağılınca ikinci tur matematiği Lula aleyhine dönüyor. Piyasalar, real ve borsadaki hareketle iş dostu adaya oynuyor.

Bölgesel eksende Trump etkisi hissediliyor: Arjantin'de Peronizm çöktü, Venezuela'da Amerikan yönlendirmeli bir yapı konuşuluyor. Latin kökenli siyasetçilerin yükselişi bu dalgayla birlikte okunuyor. Lula demokrasi ile barbarlık karşıtlığı ve egemenlik söylemine sarılırken piyasalar istikrar beklentisini fiyatlıyor. İkinci tur artık yalnızca Brezilya'nın değil, kıtanın yönünü de belirleyecek.

Brezilya'da kader seçimi

Ortada çarpıcı bir çelişki var: işsizlik geriledi, büyüme toparlandı, eşitsizlik göstergeleri iyileşti ama iktidara destek eridi. Program bu tabloyu İspanya ile yan yana koyuyor ve ortak bir bulmacaya işaret ediyor: rakamlar düzelirken seçmen neden iktidardan uzaklaşıyor. Yanıt, mutfaktaki geçim derdi ile siyasete duyulan güven kaybında aranıyor.

Fransa'da fitil 17 Eylül'de Paris yakınlarındaki Creteil'de, Saint-Exupery lisesinde ateşlendi. France24 aktardığına göre öğretmen grevi nedeniyle matematik, Fransızca, edebiyat ve tarih dersleri boş geçti, hemşire raporluydu. Öğrenciler bidonlarla kapıyı kapattı, eylem kısa sürede ülke geneline yayıldı. Başlangıçta yerel görünen tepki, birikmiş öfkenin kıvılcımı oldu.

Hareket 6 Ekim'de en kalabalık gününe ulaştı, yüzbinler sokaktaydı. Talepler somut: doldurulmayan kadrolar, bakımsız binalar, sıcak derslikler ve akşama uzayan ders programı. Ortaokullarda bıçakla okula gelen öğrenciler ve 18.00'e sarkan gün, velilerle öğretmenleri de sokağa taşıdı. Eylem artık yalnızca bir okulun değil, kamu okulunun geleceğinin tartışması.

Öğrencilerin en çok yakındığı başlıklardan biri üniversite yerleştirme sistemi Parcoursup. BBC aktardığına göre öğrenciler sistemi kura gibi görüyor: lise diplomasını alanların yüzde 80'i geçiyor ama istediği bölüme giremiyor. Sunucu bu itiraza mesafeli durup rekabetin doğal olduğunu söylese de gençler opaklık ve belirsizlikten şikayet ediyor.

Fransa'da liseliler ayakta

Maddeye tersten bakınca tablo karmaşıklaşıyor: OECD verilerine göre Fransa öğrenci başına AB ortalamasının üzerinde harcama yapıyor, öğretmen açığı birçok ülkeye göre daha sınırlı. BBC değerlendirmesine göre asıl sorun düşük öğretmen maaşı ve eşitsiz dağılım. Sorun gerçek ama tepkinin sertliği, güvensizlik birikimiyle açıklanıyor.

Hareketin Paris banliyölerinden doğması tesadüf değil. NewYorker değerlendirmesine göre 6 Ekim'de Republique Meydanı'nı dolduran kalabalığın dili banliyö okullarından çıktı. Hükümetin 4000 öğretmen kadrosunu kesmesi pankartlara yansıdı, bir pankarttaki dört öğrenciye dört çevik kuvvet benzetmesi günün simgesi oldu. Yapay zeka öneren amca anekdotu ise kuşağı anlatan sembole dönüştü.

Program, devlet okullarıyla özel okullar arasındaki makasa dikkat çekiyor: Paris'in 16. bölgesindeki iyi finanse edilen okullarla banliyölerde sahipsiz kalan kamu okulları arasındaki fark büyüyor. Gece otobüsü benzetmesiyle anlatılan tablo, imkanı olanın özele kaçtığı, kalanların kalabalık sınıflarda kaldığı bir düzen. Türkiye'de benzer tartışmaların mevzuat hazırlığı olmadan yürüdüğü vurgulanıyor.

Siyaset cephesinde Başbakan Sebastien Lecornu ekim sonuna kadar yanıt sözü verdi ama 2027 bütçe sıkışıklığı elini bağlıyor. Ek kaynak talebi ile kemer sıkma baskısı aynı masada duruyor. Bu sıkışma, soldan Jean-Luc Melenchon çizgisine alan açarken hükümeti zor bir tercihle baş başa bırakıyor.

Tarih aynası: 1936 ve 1940

Program bir tarih parantezi açıyor: 1936'da sol, faşizm tehdidine karşı birleşti, 40 saatlik çalışma haftası, iki hafta ücretli izin ve ücret artışı kazandı. Bu kazanımlar çalışma yaşamını dönüştürdü ama ardından gelen enflasyon sarmalı ve Almanya ile rekabet tartışması tabloyu gölgeledi. Tarih, sosyal kazanımla ekonomik denge arasındaki ince çizgiyi hatırlatıyor.

1940'ta Fransa bir ayda çökünce suçlu arayışı başladı, sağ ve sol birbirini işaret etti. Tarihçilerin değerlendirmesine göre doktrin eksikliği ve mekanize birliklerin gerisinde kalmak belirleyiciydi. İngiltere'de de o dönemde sağ bir hükümetin işbaşında olduğu notu, çöküşü tek kampa yükleme kolaycılığını boşa çıkarıyor.

Gündemin üçüncü cephesi İspanya: Pedro Sanchez hükümeti düştü, 29 Kasım'da erken seçim kararı alındı. Ekonomi yüzde 2,8 büyürken güven kaybı sandığı zorunlu kıldı. Takvim sıkışık: Brezilya'da 25 Ekim ikinci turu, Fransa'da ekim sonu yanıt beklentisi ve İspanya'da kasım seçimi peş peşe geliyor.

İspanya'da konut tablosu makası açık gösteriyor: 2016'da 911 bin olan inşaat izni sayısı 2025'te 166 bine geriledi. Yılda 226 bin yeni hane kurulurken yalnızca 162 bin izin çıktı, tamamlanan konut 90 binde kaldı. Toplam satış 705 bine ulaştı, ikinci el rekor kırdı. Arz dururken talep canlı kalınca konut baskısı büyüdü.

İspanya'da konut ve sandık

Yabancı alımı rekor kırdı: Idealista verilerine göre 2025'te 705 bin satışın yüzde 13,8'i yabancılara yapıldı, yaklaşık 97 bin 300 konut el değiştirdi. İngilizler yüzde 8,57 ile ilk sırada, Alman ve Hollandalı alıcılar izliyor. Valencia gibi bölgelerde oran yüzde 26'ya çıkarken turistik kiralama ve Airbnb baskısı kira yükünü artırıyor.

Bilançonun iki ayağı var: CaixaBankResearch değerlendirmesine göre 2021'den beri biriken açık, birincil konut stokunun yüzde 4'üne ulaştı, baskı büyük şehir ve turizm bölgelerinde yoğunlaştı. BBVAResearch değerlendirmesine göre 2021-2025 arasında karşılanmamış talep 625 bin haneye vardı, fiyatlar 2025'te yüzde 10, 2026'da yüzde 7 arttı. 2026-2030 Konut Planı bütçesi olumlu ama uzlaşı eksikliği uygulamayı aksatıyor.

Dosyanın insani yüzü 87 yaşındaki Marie Carmen Abascal'ın tahliye edildikten kısa süre sonra yaşamını yitirmesi ve bunun protestoları tetiklemesi. Bu öfke dalgasının üstüne Vox'un seçici göç çizgisi yerleşiyor, Meloni örneğiyle İtalya'nın 300 bin göçmen kabulü notu tartışılıyor. Konut kadar kimlik ve göç başlığı da sandığı belirleyecek.