Tanklar Büyümeyi Kurtarır mı? Avrupa'nın Savunma Harcaması Kumarı

Avrupa, Soğuk Savaş'ın bitiminden bu yana ilk kez silahlanmaya ekonominin kaderini bağlamış durumda. Avrupa Savunma Ajansı verileri (eda.europa.eu) tabloyu net koyuyor: 27 üye ülkenin savunma harcamaları 2025'te 418 milyar avroya ulaştı; bu, bir önceki yıla göre yüzde 20 artış demek. 2026 projeksiyonu 454 milyar avro, yani gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,4'ü. Rusya'nın 2022'de Ukrayna'ya saldırmasıyla başlayan bu tırmanış, kıtada iki nesildir görülmemiş bir hızda ilerliyor.

Bu sıçramanın ne kadar sıra dışı olduğunu anlamak için geriye bakmak gerekiyor. 1980'lerin başında NATO üyesi Avrupa ülkeleri milli gelirlerinin yaklaşık yüzde 3'ünü savunmaya ayırıyordu; 2020'ye gelindiğinde bu oran yüzde 1,6'ya kadar inmişti. Barış temettüsü denen şey tam olarak buydu: tehdit görünmeyince her maliye bakanı tank taburlarını budayıp parayı hastaneye, okula kaydırdı. Kimse de itiraz etmedi, çünkü maliyet teorikti. Şubat 2022'de teorik olan tehdit birdenbire birliğin doğu sınırında savaşa dönüştü.

Lahey kararı: 2035'e kadar yüzde 5

Haziran 2025'te Lahey'de toplanan NATO liderleri bu gidişi resmiyete döktü. NATO'ya göre ittifak, 2035'e kadar milli gelirin yüzde 3,5'unu çekirdek savunmaya, yüzde 1,5'unu da altyapı, siber güvenlik ve dayanıklılık gibi bağlantılı alanlara ayırmayı taahhüt etti. Toplam yüzde 5, birçok Avrupa ülkesinin tüm eğitim sistemine harcadığı paraya denk. Gidişat 2029'da gözden geçirilecek, yani kapı aralık bırakıldı.

Herkes aynı hızda koşmuyor. Euronews'e göre 2025'te ittifakın en çok harcayan ülkesi Polonya oldu: milli gelirin yüzde 4,48'i, Amerika Birleşik Devletleri'nin bile üstünde. Litvanya yüzde 4, Letonya yüzde 3,73, Estonya yüzde 3,38 ile onu izliyor; Litvanya ve Estonya 2026'dan itibaren yüzde 5'in üstünü hedefliyor. Harita çok net konuşuyor: Rusya'ya komşu olan, kesenin ağzını açıyor.

Kıtın büyük ekonomileri ise daha temkinli. Politico'ya göre Fransa Cumhurbaşkanı 2027'de yıllık 64 milyar avro savunma bütçesi sözü verdi; ama yüzde 5'i aşan bütçe açığı ve yüzde 110'u geçen borç stokuyla Paris'in takvimi hâlâ belirsiz. Almanya ise anayasasındaki borç frenini esnetti: milli gelirin yüzde 1'ini aşan savunma harcamaları frenin dışında tutulacak. Bundesbank'a göre bu reform, 2030'a kadar yüz milyarlarca avroluk ek yatırım alanı açıyor. Ayrıca 18 üye ülke, mali kurallardaki kaçış maddesini işleterek 2021 seviyesinin üstünde yüzde 1,5'e kadar ek savunma harcamasına izin aldı.

Tanklar ekonomiyi büyütebilir mi?

Bu harcama iştahının ardında yirmi yıllık bir bıkkınlık var. Avrupa ekonomisi neredeyse iki on yıldır düşük büyüme, Amerika'ya karşı kapanmayan verimlilik makası ve gençlerde yüzde 15'e dayanan işsizlikle boğuşuyor. Eurostat rakamları (ec.europa.eu) tabloyu doğruluyor: 2025 sonbaharında avro bölgesinde genç işsizliği yüzde 14,8-15 bandında seyrediyordu. Büyüme her kaynaktan bekleniyor; ordu da bu kaynaklardan biri olarak sahneye çıkıyor.

Teorinin adı askeri Keynesçilik ve mantığı aldatıcı derecede basit. Devletin harcadığı para, kime verilirse verilsin ekonomide dolanmaya devam eder: top mermisine giden avro, fabrika işçisinin maaşına, oradan market kasasına, oradan başka maaşlara dönüşür. İktisatçılar buna çarpan etkisi diyor; mekanizma okul inşa etmekle denizaltı inşa etmek arasında fark gözetmiyor. Fabrikaların boş, işsizliğin yüksek olduğu bir ekonomide bu tür bir talep enjeksiyonu en iyi sonucu verir. Kısa vadede itiraz etmek zor.

Ama on-yirmi yıllık ufka bakınca para kime gidiyor sorusu her şeyi değiştiriyor. Bazı devler neredeyse tamamen askerî: Amerikan Huntington Ingalls'ın satışlarının yüzde 95'i devlete, ürettiği şey uçak gemisi ve destroyer. Avrupa'nın büyükleri ise çift şeritli: Dassault hem Rafale savaş uçağını hem iş jetini aynı mühendislik havuzuyla üretiyor; Airbus yolcu uçağıyla askerî nakliye uçağını, helikopteri ve uyduyu aynı çatıda topluyor. Thales, Leonardo, Rheinmetall ve Saab da benzer şekilde iki dünyaya basıyor. Teori şu: bu şirketlere bugün akan para, kapanan üretim hatlarını açacak, tedarik ağlarını onaracak ve kıtın bugün sahip olmadığı kaynakçı, teknisyen ve sistem mühendisi kuşağını yetiştirecek. Sakinleşen günlerde bu kapasite sivil üretime dönebilir. Yalnız gidişat şimdilik tersine: Rheinmetall sivil otomotiv fabrikalarını savunma üretimine çeviriyor; yani bahis, askerî talebin kalıcı olacağı yönünde.

Çarpan neden birin altında kalıyor?

Veriler teoriyi törpülüyor. ECB analizine (ecb.europa.eu) göre savunma harcamalarının kısa vadeli çarpanı çoğunlukla birin altında kalıyor; Ar-Ge dışında uzun vadeli büyüme etkisi sönük. IMF'ye göre (imf.org) ortalama çarpan bire yakın, ama ithalata bağımlı ülkelerde sızıntı yüzünden küçülüyor. Sebep bileşimde gizli: avro bölgesinde savunma bütçesinin yarısı personele, bakım ve yakıtla birlikte yüzde 70'i tüketime gidiyor; teknolojik sıçrama beklenen Ar-Ge'nin payı yüzde 5'i bulmuyor. Bu bileşimle on yıllık birikimli çarpan 0,2'ye iniyor: harcanan her 5 avro, on yılda toplam 1 avroluk ek üretim yaratıyor. Para yatırıma ve araştırmaya yönelirse çarpan bire yaklaşabiliyor. Bir de sızıntı var: Euronews'in aktardığı Oxford Economics hesabına göre ekipman harcamalarının yaklaşık yüzde 40'ı birlik dışındaki tedarikçilere gidiyor; yani Avrupalı vergi mükellefinin parası Teksas ve Georgia'daki fabrikalarda üretime dönüşüyor. EDA'ya göre 2025'te harcamaların yüzde 68'i yine de Avrupa sanayiine kaldı; ortak tedarik ise yüzde 24-25'te sayıklıyor.

Bir de fırsat maliyeti var; iktisadın en eski hikâyesiyle: kırık cam yanılgısı. Çocuk vitrini kırar, camcı para kazanır ve bu ekonomik faaliyet gibi görünür; oysa esnaf cam kırılmasaydı aynı parayı takıma ya da yemeğe harcayacaktı. Yeni servet doğmaz, para yer değiştirir. Milyar avroluk savaş gemisiyle milyar avroluk köprü, harcandığı gün millî hesapta aynı görünür; fark yıllar içinde açılır. Köprü her gün yol kısaltır, navlun ucuzlatır, iki yakadaki şirketleri verimli kılar. Gemi ise mürettebat, yakıt ve bakım ister; durduğu yerde maliyet yazar. Buna klasik silah-tereyağı ikilemi denir: çeliğe, mühendise ve borçlanma kapasitesine giden her birim, hastaneden, okuldan, konuttan ve enerji şebekesinden çalınır. Rus gazından kopan bir kıtın şebeke ve konut listesi zaten kabarık.