Kendi Kanserini Virüsle Durduran Viroloğun Sıradışı Deneyi

İğne koyu ve sert bir tümörü delip içine milyonlarca virüs bırakıldığı anda, tıp tarihinde daha önce denenmemiş bir deney fiilen başlıyor. Kurzgesagt'ın aktardığı öykünün merkezinde Hırvat virolog Beata Halassy var; 2020 yazında mastektomi bölgesinde yeniden beliren kanserine karşı, laboratuvarda bizzat ürettiği virüsleri doğrudan tümöre enjekte etmeye karar veriyor ve bunu meslektaşlarının yakın takibiyle yürütüyor.

Halassy'nin geçmişi bu kararı anlaşılır kılıyor. İlk kez 2016'da meme kanseri tanısı alıyor, ardından kanserin büyük kısmını almak için cerrahi ve kalan hücreleri temizlemek amacıyla dört kür ağır kemoterapi görüyor. 2018'de aynı bölgede yeniden ortaya çıkan odak tekrar alınıyor, fakat hastalık daha büyük ve agresif bir kitle olarak geri dönüyor; kas ve deriye ilerleyen, evre 3B olarak tanımlanan bu nüks, yayılım riski nedeniyle yaşam beklentisini hızla daraltıyor.

Bu noktada Halassy alışılmış yolu izleyip yeni bir kemoterapi turuna girmek yerine bağışıklığını ayakta tutmayı seçiyor. Zagreb Üniversitesi'nde bir araştırma birimini yöneten ve virüs üretme-saflaştırmada yılların deneyimine sahip bir virolog olarak, kemo sonrası baskılanmış bir bağışıklıkla viroterapinin esas gücünü kaybedeceğini biliyor; bu yüzden virüsleri kendisi hazırlayıp tümör içine vermeyi ve vücudun kendi savunmasını savaşa çağırmayı planlıyor.

Fikrin dayanağı, virüslerin kanseri neden sevdiğiyle ilgili. Normal bir hücre virüsle karşılaşınca iç makinesini yavaşlatıyor, bağışıklığa yardım çağrısı yapıyor ve gerekirse kendi kendini yok etme düğmesine basıyor; kanser hücresi ise tam da onu kanser yapan bozulma yüzünden bunların hiçbirini doğru yapamıyor. Üstelik tümör, etrafına bağışıklık hücrelerini uzak tutan ya da etkisizleştiren kimyasal bir perde örüyor ve intihar düğmesi bozuk olduğu için virüse karşı savunmasız kalıyor.

Viroterapi fikri yeni değil ama yolu taşlı. 1900'lerin başında grip ve kızamık geçiren bazı hastalarda tümörlerin küçüldüğü gözlenmiş, 1951'de farelerde onkolitik etki deneysel olarak gösterilmiş, 2004'te Çin'de H101 adlı adenovirüs ve 2015'te ABD'de T-VEC adlı herpes virüsü klinik onayla ilerlemiş. Yine de üç aktörün aynı anda savaştığı bu denklem — virüs, kanser ve bağışıklık — hastanın hayatta kalması gereken bir bedende kurulan karmaşık bir denge, üstelik her kanser birbirinden farklı olduğu için tek bir virüsün herkeste işe yaraması beklenmiyor.

Laboratuvarda virüsler genelde hücre kültüründe çoğaltılıp kabaca saflaştırılıyor; bu karışım deney için yeterli olsa da insana verilecek düzeyde klinik saflıkta değil. Halassy bu riski kendisi için kabul edilebilir buluyor ve ilk aday olarak kırk yılı aşkın süredir çocukluk aşısında kullanılan zayıflatılmış kızamık virüsünü seçiyor; vahşi kızamığın 2024'te hâlâ on binlerce can aldığı hatırlatılırken bu aşı suşu hafif, güvenli ve Halassy'nin tümörünün köken aldığı hücre tipine yatkın. İkinci virüs ise çok nadiren insanı enfekte eden ve en fazla hafif grip benzeri tablo yapan veziküler stomatit virüsü (VSV), yani kuduzun uzak ve uysal bir akrabası.

Tedavi her birkaç günde bir yapılan enjeksiyonlarla ilerliyor; ilk doz yaklaşık 600 bin kızamık virüsü içeriyor ve haftalar boyunca toplam doz 80 milyonu aşıyor. İlk enjeksiyonda belirgin bir değişim görülmüyor, ikinci dozdan sonra tümör aniden neredeyse iki katına çıkıp daha sivri ve agresif bir görünüme bürünüyor, izleyen dozlarla birlikte ise küçülüp sertliğini kaybediyor. Halassy bu sırada Zagreb Üniversite Hastanesi onkologlarınca sürekli izleniyor; gerekirse kemoterapiye geçiş planı hazır tutuluyor.

Vücut içinde olanlar adeta kitlesel bir muharebe. Virüsler kanser hücrelerine yerleşip onları hızla öldürüp çoğalırken parçalanan hücreler ve yeni virüs parçacıkları çevre dokuya sızıyor ve tümörün etrafındaki koruyucu perde yırtılıyor. O ana kadar saklı kalan düşman açığa çıktığı için bağışıklık sistemi birden uyanıyor; milyonlarca bağışıklık hücresi tümöre akın ediyor ve şişmenin asıl nedeni bu akın oluyor. Virüsler savunmasız kanser hücrelerini öldürüyor, bağışıklık hem virüsü hem kanseri vuruyor, kanser de elinden geldiğince bağışıklığı bastırmaya çalışıyor.

Bağışıklık kızamığa karşı hızla güçlendiği için Halassy birkaç hafta sonra VSV'ye geçiyor; ilk VSV enjeksiyonundan bir gün sonra ateş ve titreme ortaya çıkıyor ama bütün deney boyunca ciddi yan etki gözlenmiyor. İki ayın sonunda tümör yaklaşık yüzde 63 küçülmüş, yumuşamış ve kas-deri içine ilerlemesini tamamen durdurmuş durumda. Cerrahiyle çıkarılan kitlenin yarısının hâlâ tümörle savaşan bağışıklık hücrelerinden oluşması, bağışıklığın iş başında olduğunu gösteriyor.

Ameliyat sonrası bir yıl boyunca meme kanserinde sık kullanılan trastuzumab ile ek tedavi uygulanıyor ve kayda göre Halassy dört yılı aşkın süredir hastalıksız izleniyor; videonun hazırlandığı dönemde bu süre altı yıla yaklaşıyor. Öykü, laboratuvarının odağını tamamen viroterapiye çevirmesine de yol açıyor. Ancak bu başarı tek bir kişinin, özel koşullarda, etik kurul onayı olmadan kendi üzerinde yaptığı bir deney; yayın süreci de bu yüzden bir düzineyi aşkın ret sonrası ancak Vaccines dergisinde kabul görüyor.