Yapay Zeka İşleri Gerçekten Bitirecek mi? Tarihin Tekrarlayan Dersleri

Bir yapay zeka paylaşımının altına bakıldığında aynı yorumlar beliriyor: insanlık bitti, patronlar taş yer, işsiz kalacağız, bu kadar ucuz üretimi kim tüketecek. Korku, öfke ve belirsizlik arasında sıkışmış cümleler. Hepsi tek bir varsayımı paylaşıyor: dünün işleri yarın yok olacak ve bunu engelleyecek kimse yok. Bu varsayımı masaya yatıran, uzun yıllar üretim sahasında çalışmış bir konuşmacı. Sorusu şu: bu iş nereye gidiyor?

Tarihte aynı film defalarca oynandı

Dünya ilk kez böyle bir dönüşüm yaşamıyor. Son 120 yılda bundan büyük dönüşümler geçti ve her biri aynı korkuyu üretti: işler bitti, kimse geçinemeyecek. 18. yüzyılın sonunda bir dokuma ustasının atölyesine mekanik tezgah giriyor, onlarca zanaatkârın emeği birkaç işçinin başına geçiyor. İngiltere'de makine kırıcılık başlıyor, tezgahlar yakılıyor, fabrika sahipleri tehdit ediliyor. İşte o dönemin Luddite isyanı; Britannica bu hareketin 1811 sonbaharında Nottinghamshire'da başlayıp bir yıl içinde Yorkshire, Lancashire, Derbyshire ve Leicestershire'a yayıldığını kaydediyor. Kısa vadede çok sayıda insan gerçekten işsiz kaldı. Ama aynı dönüşüm yeni bir ekonomi de kurdu. Makine operatörleri, bakım teknisyenleri, hammadde tedarikçileri, nakliyeciler ve satışçılar gibi sayılamayacağın işler doğdu. İngiltere Ulusal Arşivi'nin derlediği kayıtlara göre 1811'de Nottinghamshire'da başlayan isyan, 1812'de makine kırmayı ölüm cezasına bağlayan yasayla karşı karşıya geldi; bir yıl sonra 17 kişi idam edildi. Yani direniş bedeli çok ağırdı. Buna rağmen yün ve pamuk sanayisi el emeğinden makine üretimine geçti, çünkü geri dönüşü olmayan bir yarışta durmanın bedeli daha yüksekti.

İkinci endüstriyel devrimde aynı senaryo otomobille tekrarlandı. At arabaları, nalburacılar ve koşumculuk üzerinden geçimini kazanan binlerce insan işsiz kaldı. Karşılığında lastik, motor, yedek parça, yol yapımı, benzin istasyonu ve hatta turizm gibi tamamen yeni sektörler büyüdü. Üçüncü dalga olan bilgisayar ve internette de aynı sahne tekrarlandı: daktilo, arşiv ve posta memurları işlerini kaybetti, grevlere gitti; 2000'lerin başında henüz var olmayan sosyal medya yöneticisi ve içerik üreticisi meslekleri bugün milyonlarca kişinin geçim kaynağı.

Bu korkuların ortak kaynağı, konuşmacının da vurguladığı gibi, bilinmezlik . Elektriğe karşı da savaşılmıştı; elektriğin insanları hasta edip öldürdüğü, dünyanın en zararlı şeyi olduğu söylenmişti. Sayım makineleri, hesap makineleri, bilgisayarlar ve internet için de aynı şikâyetler dile getirildi. Bugün bu araçların hiçbiri olmadan hayatı düşünemiyoruz. Korku her seferinde makuldu, çünkü geleceğin şekli görünmüyordu; yalnızca bugünün geçim yolu görünüyordu.

Bu sefer fark ne: korku zihinsel emeğe de dokunuyor

Konuşmacıya göre fark, yapay zeka devriminin arkasında internet olması, yani hız. On sekizinci yüzyıldaki bir tezgahın bir fabrikaya girmesi yıllar alırken, bugün bir modelin yetenekleri aylar içinde değişebiliyor. Bir yıl önceki gelişmeyle bu yılki gelişme arasında dağlar kadar fark var. Bu tempo, insanların takip yeteneğini aştığı için panik üretiyor: yeni meslekler daha doğmadan eskilerinin öldüğü ilan ediliyor. Daha da derin bir fark var. Fiziksel emeğin ötesinde, bu kez zihinsel emek ve bilgi de hedefte. Konuşmacı bunu insan beyniyle karşılaştırarak anlatıyor: taklit edilmeye çalışan bir şey var ama beynin yüzde biri bile anlaşılmış değil. Buna rağmen rakamlara bakıldığında tablo felaket değil, dönüşüm gösteriyor. IMF'in (Uluslararası Para Fonu) 2024 tarihli çalışmasına göre dünya genelinde işlerin yaklaşık yüzde kırkı yapay zekadan etkilenecek, ancak bu etkilenme işlerin ortadan kalkması anlamına gelmiyor; gelişmiş ekonomilerde bu oran yüzde altmıza kadar çıkıyor, çünkü orada daha çok bilişsel ağırlıklı iş var.

İş yaratma tarafında World Economic Forum'un (Dünya Ekonomik Forumu) 2025 raporu, 2030'a kadar 170 milyon yeni işin doğacağını, 92 milyon işin ise yerini başka işlere bırakacağını ve net 78 milyonlik bir artış olacağını öngörüyor. Konuşmacının sıkça dile getirdiği 69 milyon rakamı ise bir yıl önce yayımlanan 2023 baskısına ait: o raporda 69 milyon yeni işe karşılık 83 milyon iş kaybı, yani net 14 milyonluk bir daralma vardı. Ders şu: yön değiştirmiş olabilir, net etki iki rapor arasında işaret değiştirdiği için tek bir rakama güvenmek yanıltıcı. Üretkenlik tarafında ise daha ılımlı bir tablo var. Goldman Sachs tahminine göre üretken yapay zekanın yaygın biçimde benimsenmesi emek verimliliğini yaklaşık yüzde on beş artırabilir, ancak geçiş döneminde işsizlik oranına yalnızca yarım puanlık bir ek yük bindiriyor. Aynı kurum, verimlilik kazanımlarının büyük bölümünün işçiye değil işletmeye gittiğini, risk altındaki meslekler arasında programcıların, muhasebe ve denetimçilerinin, hukuk ve idari asistanların ile müşteri temsilcilerinin bulunduğunu belirtiyor. Yani toplam etki küçük görünse de kazanç dağılımı eşit değil.

Ucuz ürünü kim alacak?

Sorulması gereken asıl soru, işler ortadan kalkarsa insanlar nasıl geçimini sağlayacak ve ucuz üretilen ürünleri kimlerin alacağı. Konuşmacının cevabı tarihsel bir gözleme dayanıyor: tarihte hiçbir toplum aynı anda işsiz kalmadı . Teknoloji bir kesimi işsiz bırakırken aynı anda yeni talepler ve yeni tüketim biçimleri yarattı. Otomobil seri üretime geçtiğinde montaj hattı kuruldu ve herkes araba sahibi olabildi; bilgisayar ucuzladığında her eve girdi. Yani üretim bir yerden devam ederken tüketim biçimi başka bir yere kayıyor. Bugün de aynı mekanizma işliyor. Ürün, burada bir hizmet, servis, danışmanlık ya da bilgi olabilir. Sağlık hizmetlerinin hızlanması, kişisel yapay zeka asistanları, yeni eğitim biçimleri gibi alanlar büyüyor. Konuşmacı bu noktada okurla birebir konuşuyor: bilinmezlik ten korkmak yerine anlamaya çalışmak, anlarken de bir şeyler üretmeye çalışmak gerekiyor. Bu dalga kaçınılmaz, ama üzerinde yüzmek öğrenilebilir.

Fabrika deneyimi: robotlar iş bitirmedi

Konuşmacı en somut kanıtı kendi iş yerinden geliyor. İnsansız robotların şovları yüzünden korkulan bir dönemde, sahneye çıkanlar zaten fabrikalarda altmış yıldır çalışan kollu robotlar, PLC sistemleri ve otomasyon hatları. Kaynak, paketleme, malzeme taşıma gibi işler yıllardır otomatik. Buna rağmen fabrikalarda milyonlarca insan çalışmaya devam ediyor. Çünkü robotun kurulumu, bakımı, planlanması, malzeme beslenmesi, denetimi ve optimizasyonu insanın işi. Teknoloji işleri dönüştürdü, ortadan kaldırmadı . Meslekler yok olmuyor, değişiyor . Tasarımcı yapay zekayı rakip değil yardımcı olarak kullanıyor ve kafasındaki tasarımı çok daha hızlı hayata geçiriyor. Doktor teşhis koyma hızını artırıyor ve belki milyonlarca insanın hayatını daha çabuk kurtarıyor. Buradaki fark, işin özünün aynı kaldığı ama hızının ve kapsamının değiştiği bir dönüşüm. Her teknolojik devrim bir beceri devrimidir; değer kazanan, yapay zekayla çalışan sistemleri yorumlayan, yöneten, etik sınırlarını çizebilen ve insani tarafını anlayabilenlerdir. Sonuç bir teselli değil, hazırlık çağrısı. Bazı işler kesinlikle ortadan kalkacak, ama bu insanlığın sonu değil; tarih boyunca hiçbir teknoloji insanlığı bitirmedi, yalnızca eskiyi değiştirip yeni alan açtı. Önemli olan değişime hazırlıklı olmak, öğrenmeye açık kalmak ve bu teknolojileri kullanmayı öğrenmek. Türkiye için ayrıca bir gençlik meselesi var: demografik avantaj, ancak bu dalgayı özümsemek ve gençlerin harcamasına yol açmamak koşuluyla dünyaya etki edilebilir bir avantaja dönüşür.