Uçurumun kenarındaki tahvil piyasası: yüzde 6'lık getiri İngiliz ekonomisini nereye sürüklüyor

Ekim ayının ilk günü İngiliz tahvil piyasası çeyrek asırdır görülmemiş bir eşiği aştı. Otuz yıllık devlet tahvilinin getirisi gün içinde yüzde 6,029 seviyesini gördü ve Ocak 1998'den bu yana ilk kez yüzde 6'nın üzerine çıktı. Reuters verilerine göre bu sıçrama LSEG ölçümlerine dayanıyor ve tek günlük hareket 6 baz puanı buldu. Tahvilin fiyatı düşerken getirinin yükselmesi, yatırımcıların devletin borçlanma kâğıtlarını elden çıkardığı anlamına geliyor. Konuşmacıya göre bu tablo, piyasanın açıklanan kamulaştırma ve harcama vaatlerini karşılanamaz ve enflasyonist bulduğunu gösteriyor. Yüzde 6'lık getiri kabaca yüzde 4'lük bir enflasyon beklentisine işaret ediyor; bu oran merkez bankasının yüzde 2'lik hedefinin iki katıdır.

Oranın vahameti tarihsel bağlamda daha net anlaşılıyor. Otuz yıllık getiri en son 1998 yılında yüzde 6 düzeyindeydi, ancak o dönemde yön aşağı doğruydu: 1970'ler, 80'ler ve 90'lar boyunca yüksek seyreden enflasyonun sistemden sökülüp atılması için faizler uzun süre yüksek tutulmuş, ardından kademeli bir düşüş başlamıştı. Bugün ise yön yukarı dönmüş durumda ve zemin çok daha ağır; enflasyon hedefe dönmüş değil, borç stoku ise o günlere göre katbekat büyük. Dolayısıyla aynı sayı bu kez bir zaferin değil, bir uyarının işareti olarak okunuyor. Piyasa yalnızca bugünkü bütçeyi değil, önümüzdeki yılların borçlanma patikası hakkında duyduğu kaygıyı fiyatlıyor.

Borçlanmanın maliyeti ve vade tuzağı

Yüksek faizin ilk faturası doğrudan hazineye kesiliyor. Konuşmacının hesabına göre toplamda yaklaşık 3 trilyon sterlinlik tahvil stoku bu seviyelerden yenilenirse yıllık faiz yükü 180 milyar sterline ulaşır; bu tutar ülkenin tüm yaşlılık aylıklarıyla aynı büyüklükte bir kalem demektir. Hükümetin daha ucuz görünen bir kaçış yolu bulunuyor: kısa vadeli kâğıtlarla yüzde 3,75 civarında borçlanmak. TradingEconomics kayıtlarına geçen para politikası kararı, gösterge faizin 16 Eylül tarihinde 6'ya karşı 3 oyla yüzde 3,75 seviyesinde tutulduğunu doğruluyor. Ancak kısa vadeye sığınmak faizi ucuza kapatmak değil, riski bugüne taşımak anlamına geliyor.

Vade kısaldıkça bütçe faiz şoklarına karşı çıplak kalıyor. Politika faizi yükseldiği anda maliyet gecikmesiz biçimde hazineye yansıyor; zaten her yıl vadesi gelen borcu çevirmek için yüz milyarlarca sterlinlik yeni ihraç gerekiyor ve vade kısaldıkça bu tutar daha da büyüyor. Sık yenileme ihtiyacı arz baskısı yaratıyor, arz baskısı getiriyi yukarı itiyor, yükselen getiri ise borcun sürdürülebilirliğine dair kuşkuyu derinleştiriyor. Böylece faiz bir risk göstergesi olmanın ötesinde kendi kendini besleyen bir kısır döngüye dönüşüyor. Konuşmacının altını çizdiği nokta tam da budur: kısa vadeli borçlanma maliyeti düşürmez, oynaklığı ve ani şok riskini artırır.

Tahvilden sterline uzanan bulaşma

Tahvil piyasasındaki sarsıntı nadiren tek piyasayla sınırlı kalır. Getiri yükselirken yatırımcılar yalnızca tahvilden değil, para biriminden de çıkmaya başlar; çünkü istenen ek risk primi sterlini elde tutmanın maliyetini artırır. MarketWatch ekranlarına yansıyan 2 Ekim kapanışında otuz yıllık getiri yüzde 5,892 ölçülürken aynı vadede Alman kâğıdı yüzde 3,82 ve Fransız kâğıdı yüzde 5,43 seviyesindeydi. Vade yapısı fazla dikleştiğinde kısa vadeden borçlanıp uzuna yatıran taşıma işlemi cazip hale gelir, ancak yabancılar gecelik yüzde 3,75 getiri karşılığında sterlin almak istemez. Sonuç önce tahvilde başlayan krizin kura sıçramasıdır; kur düşünce ithalat pahalanır ve faizler üzerindeki baskı daha da artar.

Bu noktada top merkez bankasına geçer ve iki ayrı gerekçeyle faiz artırımı gündeme gelir. İlki basittir: parayı ülkede tutmak için arz ile talep dengesini sağlamak gerekir. İkincisi daha serttir: düşen kur enflasyonu körüklediği için fiyat artışlarını kısmak adına talebin frenlenmesi istenir. Sorun bu reçetenin ekonominin zaten büyümediği bir konjonktürde uygulanmasıdır. Kısa vadeli faiz artışı mortgage taksitlerine ve şirket kredilerine hızla yansır, yeni bir yatırımın kârlı sayılması için gereken eşik yükselir. İş yatırımları zayıflar ve zaten arz sıkıntısı çeken konut piyasasında alım gücü daha da geriler. Böylece tahvilde başlayan çalkantı hanehalkının mutfağına ve şirketlerin yatırım planlarına kadar ulaşır.

Siyaset, tarih ve çıkış yolu

Konuşmacı yangının üzerine körükle gidildiğini savunuyor ve adres olarak başbakanın 29 Eylül tarihli parti konferansı konuşmasını gösteriyor. Kullanım noktasında ücretsiz bir Ulusal Bakım Hizmeti, 2030 yılından itibaren üçlü kilit formülünde değişiklik ve enerji şebekesi için kamusal bir işletme aracı gibi başlıklar partinin umut tazeleme gündeminin omurgasını oluşturdu. WSWS değerlendirmesine göre konuşmanın fiili mesajı bugüne dair kemer sıkma yönündeydi ve sosyal reformlar 2029 seçimi sonrasına bırakıldı. Konuşmacı bu vaatleri 2022 yılındaki mini-bütçe krizinden bile büyük bir risk olarak niteliyor. Ekonomist Robin Brooks'un Truss tipi satış dalgaları üzerine analizi de aynı örüntüye dikkat çekiyor: faiz yükselirken para biriminin eşzamanlı değer kaybetmesi gelişmiş piyasalarda nadir görülen bir güven krizine işaret ediyor.

Tarih konuşmacının reçetesine arkaik bir destek sunuyor: yaklaşık 50 yıl önce Callaghan, borçlanarak sıkıntıdan çıkılamayacağını açıkça söylemişti. Bugünkü rakamlar o uyarıyı güncelliyor; ONS verilerine göre ağustos ayında kamu borçlanması tahminlerin 3,5 milyar sterlin üzerinde gerçekleşti ve borç stoku millî gelirin yüzde 93,8 düzeyine ulaştı. Fransa'nın tablosu muhtemelen daha ağır, ancak yatırımcılar Euro bölgesi kâğıtlarının arkasında fiili bir Alman garantisi varsayıyor; ING analizine göre Fransız-Alman getiri makası 74 ile 76 baz puan bandında seyrediyor ve Fitch Fransa'nın notunu A artı seviyesine indirdi. Konuşmacıya göre vergi artıracak alan kalmadı ve tek çıkış harcamaları kısmak. Piyasalar düşüşe geçtiğinde ise denge noktasında durmaz, çöker; o ruh hali bir kez yerleşti mi getiriler daha da tırmanır ve kriz günler içinde kapıyı çalabilir.