Nil Kıyısındaki Rakip: Mısır Ekonomisi Türkiye Sanayisini Yerinden Edebilir mi

Dünya ticaretinin onda birini taşıyan bir su yolunu kontrol etmek, bir ülkeye hem kira hem kırılganlık verir. Süveyş Kanalı tam olarak böyle bir kapı ve Kızıldenizdeki saldırılar bu kapıyı son iki yılda fiilen yarıya indirdi. Gemiler rotayı Ümit Burnuna kırınca kanalın trafiği ve geliri sert düştü. Reuters kayıtlarına göre yıllık gelir 2023-2024 döneminde dörtte bire yakın eridi ve kayıp daha sonra resmi ağızlardan yüzde 40 ile 50 bandında telaffuz edildi. Bu tablo, Mısırın en sağlam döviz musluklarından birinin jeopolitiğe ne kadar açık olduğunu gösteriyor.

117 milyonu aşan nüfusuyla Mısır, Afrika kıtasının en büyük pazarlarından biri. Ne var ki vitrin ile mutfak arasındaki fark büyüyor. Art arda gelen kur şokları ve yüksek enflasyon, ücretleri eritiyor ve halkın satın alma gücü yıldan yıla geriliyor. Konuşmacının çizdiği tablo da bu ikiliği yansıtıyor: dışarıdan bakınca devasa bir tüketici kitlesi, içeriden bakınca ay sonunu zor getiren haneler. Yatırımcı için bu, hacim vaadi ile talep riski arasındaki makasın her yıl yeniden ölçülmesi gerektiği anlamına geliyor.

Mısır lirasının son on yılı üç sert dalgayla okunuyor: 2016, 2022 ve 2024. Her dalgada aynı döngü yaşandı; baskılanan kur, eriyen rezerv, ardından sert düzeltme. 6 Mart 2024 bu açıdan dönüm noktasıydı. Reuters haberlerine göre merkez bankası aynı gün politika faizini 600 baz puan artırıp kuru serbest bıraktı ve lira rekor düşükleri gördü. Eş zamanlı olarak IMF programı 3 milyar dolardan 8 milyar dolara genişletildi. Bu paket, dalgalı kur taahhüdü karşılığında gelen bir güven kredisiydi ve dış finansman mimarisini yeniden kurdu.

Körfez sermayesi bu hikayenin ikinci ayağı. Şubat 2024 sonunda Birleşik Arap Emirliklerinin ADQ öncülüğündeki konsorsiyumu, Akdeniz kıyısındaki Ras El Hekma projesi için iki ay içinde 35 milyar dolarlık giriş öngören anlaşmayı imzaladı. Reuters kayıtlarındaki bu rakam, o günlerde boşalan kasaya giren en büyük tek kalemdi. Başbakanın toplam çekimin 150 milyar dolara ulaşabileceği sözü abartılı bulunsa da yön doğruydu. Bu giriş, doğrudan yabancı yatırım kanalından gelen bir kurtarma paketi işlevi gördü ve IMF programıyla birlikte liranın üzerindeki baskıyı hafifletti.

Bir zamanlar Avrupa'ya gaz satma hayali kuran ülke, bugün yaz aylarında fabrikasına elektrik vermekte zorlanıyor. Zohr sahasındaki üretim düşüşü, enerji arz güvenliği denklemini tersine çevirdi. Reuters hesaplarına göre üretim altı yılın dibine inerken hükümetin kışa kadar yaklaşık 2 milyar dolarlık gaza ihtiyacı doğdu ve Suudi Arabistan ile Libya en az 200 milyon dolarlık kargoyu finanse etti. Sanayi için bu, maliyetten önce kesinti riski demek. Yatırım fizibilitelerinde enerji kalemi artık bir varsayım değil, bir koşul olarak yazılıyor.

Döviz muslukları neden tıkandı

Süveyş, turizm ve yurt dışındaki işçilerin gönderdiği paralar, Mısırın cari denge sütunlarını oluşturur. Üçü de aynı dönemde sarsıldı: kanal geliri güvenlik kriziyle düştü, turizm bölgesel gerilimden nasibini aldı, havaleler ise kur makası yüzünden resmi kanalların dışına taştı. 2022 sonrası bozulan bu yapı, ülkeyi ithalat faturasını çevirmekte zorlanan bir döngüye itti. Reuters verilerindeki gelir kaybı, tek bir kanalın kapanmasının bütün ödemeler dengesini nasıl zorlayabildiğini açıkça ortaya koyuyor.

Mısır ekonomisinin en tartışmalı katmanı, ordunun iş dünyasındaki ağırlığı. CarnegieEndowment incelemesine göre askeri şirketler çimentodan gıdaya, sudan inşaata ve yeni idari başkent projesine kadar geniş bir alana yayılmış durumda ve sayıları yüz civarında. Bu şirketlerin arazi tahsisi, finansman ve vergi uygulamalarında fiili avantajlara sahip olduğu yönündeki bulgular, sahada özel sektörle kıran kırana bir rekabet doğuruyor. Destekleyenler bu yapıyı stratejik güvence sayarken eleştirenler verimsizlik ve dışlanma ürettiğini savunuyor.

2013 sonrası dönemi anlamanın anahtarı, rejimin dış destek mimarisinde yatıyor. Körfez ülkeleri yeni yönetimin ilk aylarında yaklaşık 20 milyar dolarlık destek paketini devreye soktu. Öte yandan 1979 Camp David düzenlemesinden beri Washington, Kahire'ye yılda ortalama 1,3 milyar dolarlık askeri yardım aktarıyor ve Mısır bu kalemde İsrail'den sonra ikinci sırada yer alıyor. Bu iki akış, jeopolitik rant kavramını somutlaştırıyor: coğrafya ve güvenlik konumu, doğrudan bütçeye yazılan bir gelire dönüşüyor.

Nil kıyısına taşınan fabrikalar

1700ü aşan Türk şirketi bugün Mısırda üretim yapıyor ve tekstil bu göçün lokomotifi. Videoda toplam büyüklük 4 milyar dolara yakın gösterilirken EnterpriseAM kayıtları toplamın 3 milyar doları aştığını ve yalnızca 2025 girişinin 500 milyon dolar civarında olduğunu yazıyor. Makas dar ama mesaj net: iki kaynak da iki yüz civarında fabrikanın tekstil, giyim ve kimyada yoğunlaştığını doğruluyor. Yatırımcı için bu fark bir hata değil, bir uyarı; her rakamın kaynağından teyit edilmesi gereken bir piyasada durulduğunu hatırlatıyor.

Bu göçün motoru, işgücü maliyeti makası. Türkiye'de aylık 600 ile 750 dolar bandına oturan toplam maliyet, Mısırda 120 ile 150 dolar aralığına iniyor ve fark dörtten beşe katlanıyor. Enerji ve lojistik kalemleri bu avantajı kısmen törpülese de emek yoğun üretimde tablo değişmiyor. imalat göçü bu yüzden tek tek şirket kararlarının toplamından ibaret değil; maliyet haritasının yeniden çizildiği yapısal bir kayma. Konuşmacının sessiz sedasız nitelemesi de bu sürekliliğe işaret ediyor.

Bu noktada QIZ düzeni devreye giriyor. trade.gov belgelerine göre nitelikli sanayi bölgesi statüsündeki altı üretim havzasında belirli menşe kuralını tutturan ürünler ABD pazarına avantajlı giriyor. Yüzde 35lik kuralın bileşenleri ve hazır giyimin bu düzenden en çok yararlanan sektör olması, tekstilcinin neden Kahire, İskenderiye ve Süveyş hattına baktığını açıklıyor. Mısırda üretilen bir gömleğin Amerikan rafına giden yolu, bu belge üstünde kısalıyor. Yatırım kararında vergi kadar bu pazar erişimi de fiyatlanıyor.

Ankara için rakip mi tamamlayıcı mı

İkili ticaretin seyri, rekabet ile tamamlayıcılığın iç içe geçtiğini gösteriyor. Hacim 2013te 4,5 milyar dolar civarındayken 8,5 milyar dolara dayandı ve 15 milyar dolar hedefi telaffuz ediliyor. 2022den itibaren Mısırdan sıvılaştırılmış gaz alımının başlaması, dengeleri Türkiye aleyhine çevirdi ve Ankara bu kalemde açık verir hale geldi. Rakamlar şunu söylüyor: iki ekonomi birbirinden kopmuyor, tersine birbirine daha çok bağlanıyor. Fabrika bir yöne, enerji ve hammadde öteki yöne akıyor.

Yabancı yatırımcının gözünden tablo, getiri ile oynaklığın aynı terazide tartıldığı bir denklem. Bir kefede ucuz işgücü, stratejik konum, genç nüfus ve Körfez destekli istikrar çabası var. Öteki kefede kur oynaklığı, enerji kesintisi riski, borç yükü ve bölgesel güvenlik şokları duruyor. Kısa vadede tekstil ve hazır giyimde Mısırın Türkiye'ye doğrudan rakip olduğu açık. Orta vadede ise resim değişiyor: tedarik zincirinin bir halkasının Nil kıyısına taşınması, Türk şirketlerinin sahipliğinde gerçekleşirse rekabet, tamamlayıcılığa evrilebiliyor.

Son söz, sorunun kendisini düzeltiyor. Mısır Türkiye'yi toptan yerinden edecek bir sanayi devine bu ölçekte dönüşmüş değil; ama belirli sektörlerde fiyatı belirleyen marjinal üretici haline gelmiş durumda. Süveyşin trafiği, liranın seyri ve Körfez parasının akışı bu hükmü her çeyrekte yeniden yazacak. Ankara için akıllı strateji, bu hareketi korkuyla izlemek değil, sermayesi Türk kalan bir üretim ağının parçası olarak yönetmek. Nil kıyısındaki fabrika Türk şirketininse, oradaki rekabet aslında Türkiye'nin dışarı taşan kolu sayılır.