Tayland Seli ve Sabit Disk Krizi: Tek Havzaya Yığılan Fabrikaların Bedeli

Asianometry'nin bu bölümü, sabit disk endüstrisinin on yıllar içinde üretimini Güneydoğu Asya'ya taşımasının faturasını anlatıyor: 2011'de sıra dışı yağışlar Tayland'da öyle bir sele yol açmış ki dünya sabit disk arzının yüzde 40'ı diz çökmüş. Hikayenin merkezinde Chao Phraya havzası var; ülkenin üçte birini kaplayan, alt kesimleri deniz seviyesinin yalnızca 1-2 metre üzerinde olan, drenajı zor bir ova. Başkentin çevresindeki sanayi siteleri de tam bu ovanın üzerine kurulmuş.

Sektörün Tayland'a gelişi maliyet ve rekabet baskısının eseri: 1983'te dünya üretiminin yüzde 72'si ABD'deyken emek yoğun montaj önce Singapur'a, orası pahalanınca Tayland'a kaymış. Seagate ve Western Digital gibi öncülerin yanı sıra ilk altı üreticiden dördü ülkede tesis açmış; Seagate'in yüzde 50-60, Western Digital'in yüzde 60 kapasitesi Tayland'daymış. Bileşenler Çin ve ABD dahil dışarıdan gelip Tayland'da birleştiriliyor, bitmiş diskler yeniden ihraç ediliyormuş.

Tayland'ın teşviki yalnızca vergi indirimleri değil, yüzlerce hektarlık hazır sanayi siteleri olmuş; elektrikten suya, yoldan iletişime tüm altyapı sunulmuş, çevrelerinde adeta yeni kentler doğmuş. Başkente yakınlık lojistik nimet, ama sel ovasının ortasında olmak da yapısal bir risk. İki metreye varan set halkaları, ikincil duvarlar, pompalar ve drenaj kanallarıyla önlem alınmış, hatta sigorta da sağlanmış; yine de 2011'de bu kuşak çökmüş ve sonradan sahte bir güven duygusu yarattığı yorumları yapılmış.

2011'in yağış rejimi baştan tuhafmış: kurak geçen 2010 sonrası barajların doldurulması talimatı verilmiş, ancak La Nina etkisiyle yağmurlar iki ay erken başlamış, Himawari Nocturne benzeri tropik fırtınalar aylık yağışları 30 yılın zirvesine taşımış. Eylülde baraj seviyeleri günde 10-15 santim yükselmiş, ekim başında kapakların açılması zorunlu olmuş. Baraj idaresi suyu geç bıraktı diye eleştirilmiş, çiftçi kayırmacılığı iddiaları ortaya atılmış; ancak 2023 tarihli bir araştırma, kusursuz öngörüyle bile su basan alanın en fazla yüzde 3,68 azalabileceğini hesaplamış. 2020 tarihli başka bir çalışma, taşkın suyunun dörtte üçüne yakınının ırmaktan değil doğrudan yerel yağıştan geldiğini bulmuş.

Önce insani bilanço: 65 il afet bölgesi ilan edilmiş, 13,6 milyon kişi etkilenmiş, 815 kişi hayatını kaybetmiş. Yoksul haneler orantısız darbe almış; işe gidemeyenler olmayan parayı harcamak zorunda kalmış. Videonun da altını çizdiği gibi dehşet verici tablo bu; tedarik zinciri zararı bunun yanında ikincil kalıyor, ama küresel etkisi de yadsınamaz olmuş.

Sanayi sitelerinde 4 Ekim sonrası iki haftada yedi park su altında kalmış, 804 şirket etkilenmiş. Seagate'in Korat'taki tesisleri çalışır durumda kalmış ama ilk on tedarikçisinin yedisi sular altında kaldığı için üretim yine durmuş; örneğin mil motoru üreten Nidec'in iki fabrikası kapanmış. Seagate yeni tedarikçileri hızla onaylayıp tasarımı sadeleştirerek yarayı sarmış. Western Digital ise Bang Pa ve Navanakorn'daki montaj ve kafa parçaları tesislerinde 1,8 metre suya gömülmüş; kayar parça üretimi durunca kriz büyümüş, çünkü disksiz sabit disk olmuyor.

Kurtarma operasyonu destansı boyutlardaymış: 500 mühendis tesise dönüp parçaları kurtarmış, 38 bin çalışana yüzde 75 ücretle evde kalmaları söylenmiş, donanma dalgıçları su altındaki ağır kayar parça donanımını parça parça yüzeye çıkarmış; 670 parçanın yüzde 80'i yeniden kullanılabilir bulunmuş. Montaj hattı 46 günde kısmen dönmüş, kayar parça tesisi ocakta açılmış, sel öncesi düzeye eylül 2012'de ulaşılmış. Dördüncü çeyrekte WD sevkiyatları çeyreklik bazda yüzde 51 düşerken Seagate yalnızca yüzde 8 gerilemiş ve pazar payında öne geçmiş.

Zamanlama özellikle acımasızmış: sektör 2010'daki fiyat kırımları sonrası arz-talep dengesine yeni kavuşmuş, stok tamponu kalmamış; üstelik WD-Hitachi ve Seagate-Samsung birleşmelerinin açıklandığı birleşme yılında sel vurmuş. Dördüncü çeyrekte 180 milyonluk talebe karşı 110-120 milyon üretim yapılabilmiş, üstelik tam yılbaşı alışveriş dönemine denk gelinmiş. Foxconn'un kurucusu etkinin Japonya depremini aşacağını söylemiş; perakendeciler fiyatları yüzde 20-40 artırmış, Intel dördüncü çeyrek hedefini disk kıtlığı yüzünden 1 milyar dolar ıskalamış.

Fiyatların inişi çıkışından yavaş olmuş: bulunabilirlik dokuz ayda normale dönmüş ama perakende fiyatları Nisan 2013'e kadar sel öncesine inememiş; Backblaze'in geriye dönük hesabı gigabayt maliyetinin iki yıl boyunca toparlanamadığını göstermiş. Videoda birkaç açıklama tartılıyor: yıllarca süren tedarik anlaşmaları, dayanıklılık yatırımlarının maliyeti, kayıt teknolojisinin fiziksel sınırları ve yalnızca üç büyük üreticinin kaldığı birleşme dalgası. Nitekim 2012'de iki devin kâr marjları sıra dışı yükselmiş, ancak geçici sayılmış.

Hasar toplamda 46 milyar doları bulmuş; dijital kamera ve otomotiv de vurulmuş, Toyota ağır yara almış. Sonrasında sitelerin çevresine 11 kilometrelik sel duvarı, fabrikanın içine 6 metrelik iç duvar örülmüş, Malezya'da yedek kayar parça tesisi duyurulmuş. Yine de kimse ülkeyi terk etmemiş; etkilenen Japon şirketlerinin yüzde 80'e yakını kalmayı seçmiş. 2020'lerde her yıl yeni seller gelmiş ama siteler tutmuş; yine de videonun kapanış sorusu havada kalıyor: bir dahaki sefere de tutacak mı?