Sezaryende dünya zirvesi: Türkiye yüzde 21'den yüzde 61'e nasıl geldi?

Türkiye'nin dünyada zirvede olduğu bir alan var ve konu teknoloji ya da spor değil: sezaryen. Ülkede her üç doğumdan yaklaşık ikisi ameliyatla gerçekleşiyor; oran 2024 itibarıyla yüzde 61'i aşmış durumda. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerdiği bant ise yüzde 10-15. Daha çarpıcı olan eğri: 2003'te yüzde 21 olan oran, yirmi yılda neredeyse üçe katlandı. Videonun sorusu da bu: ne değişti de makas bu kadar açıldı, ve kabahat gerçekten annelerde mi? Anlatıcı en başta bir uyarı düşüyor: bu artışı tek cümleyle açıklayan kapsamlı ve sağlam bir araştırma hâlâ yok.

İlk durak, 2003'te başlatılan sağlıkta dönüşüm programı. Sistem sağlık hizmetine erişimi büyütürken doğumun adresini de değiştirdi: doğum özel hastanelere taşındı. Sezaryen, özel işletme için öngörülebilir bir iş demek: planlanabilir saatler, dolu yataklar, net faturalama ve doğumun belirsizliğini azaltan bir konfor alanı. Programın ilk on yılında özel hastane sayısı ikiye katlandı, buralardaki doğumların payı yaklaşık üç katına çıktı.

2013'e gelindiğinde özel hastanelerdeki her on doğumun yedisi sezaryenle yapılıyordu; bu, kamu hastanelerindeki oranın iki katıydı. Ülke genelinde oran 2003-2013 arasında yüzde 21'den yüzde 48'e fırladı. Örüntü yalnız bize özgü değil: özel sağlık payının yüksek olduğu Brezilya'da sezaryen oranları tavanda seyrederken, özel payı yüzde 14'te kalan Norveç'te oran yüzde 17 civarında. Ama özelleşme tek başına açıklamıyor; aynı dönemde kamu dahil tüm basamaklarda sezaryen yaygınlaştı.

İkinci neden, 2005'te geçilen aile hekimliği düzeninde gizli. Eskiden gebe izlemine odaklanan ebeler, yeni yapıda kronik hasta takibinden kayıt işlerine kadar geniş bir yükün altına girdi ve anne adayıyla birebir bağ zayıfladı. Sağlık Bakanlığı ile TÜSEB'in 2017 çalışmasına göre kamudaki her on ebeden altısı mesleğini gerektiği gibi yapamadığını söylüyor. Doğuma hazırlıkta ebenin boşluğunu dolduramayan anne adayı, sürece çoğunlukla tek başına hazırlanmak zorunda kalıyor.

Desteksiz hazırlık korkuyu büyütüyor; korku bedeni geriyor, gerilen beden daha çok ağrı duyuyor ve ağrı sezaryen talebine dönüşüyor, hekim de doğurmak istemeyen bir anneyi zorlayamıyor. Korkuyu besleyen kanallar tanıdık: kulaktan kulağa aktarılan zor doğum öyküleri, dizilerdeki dramatik sahneler ve doğumda yaşanan şiddet vakaları. Ebelik eğitimine bir dönem ara veren Çin'in benzer bir fatura ödediğini hatırlatan video, tersi bulguyu da veriyor: ebe doğumda gerçekten sorumluluk üstlendiğinde sezaryen oranları geriliyor.

Üçüncü neden, kadın doğumcuların dava korkusu. 2012-2022 arasında açılan her altı hatalı tedavi davasından biri bu branşa yöneldi; yıllarca süren yargılamalar ve tek kalemde tüm birikimi götürebilen tazminatlar, hekimleri güvenli liman olan sezaryene itiyor. Yine de video dengeyi koruyor: sezaryen, gerektiğinde anne ve bebek için hayat kurtaran bir müdahale; oranların çok düşük kaldığı Afrika ülkelerinde anne ve bebek kayıpları bunun bedelini gösteriyor. Örgütün formülü iki cümlelik: gerekliyken yapılmayanı da gereksizken yapılanı da zarar veriyor; üstelik her ameliyat, yapışıklık ve organ zedelenmesi gibi bir sonraki doğumun riskini büyütüyor.

2010'lardan itibaren Ankara hem teşvik hem ceza sopasını denedi; söylem de sertti. 2013'te dönemin sağlık bakanı, gereksiz sezaryeni zulüm diye niteledi; dönemin başbakanı ise sezaryeni nüfusu dengeleme operasyonu olarak tanımladı. Ne düzenlemeler ne sözler eğriyi döndürdü: 2013'te yüzde 48 olan oran yüzde 61'e yürüdü ve Türkiye sezaryende dünya sıralamasının tepesine yerleşti.

Hükümetin yeni yanıtı, 3 Ekim 2024'te tanıtılan Normal Doğum Eylem Planı: doğum yapılan tüm kuruluşlarda gebe okulu zorunluluğu, anne dostu hastane standartları, ebelerin yetki ve sorumluluklarının netleşmesi, gebe poliklinikleri ve her gebeye bir ebe uygulaması. Planın tanıtım diline videodan şerh var: karnındaki bebeğin başardık dediği kamu spotu, mesajı annenin çabasına indirgiyor ve sezaryeni bir başarısızlık gibi resmediyor. Uzmanların iki şartı net: el yordamı yerine hekim, kadın ve toplum üzerinde bilimsel araştırmayla hareket etmek; ve dayatmayı da şiddetten sayıp kadının ihtiyacını merkeze almak, buna doğum öncesi iznini gerçekten kullanabilmek gibi somut çalışma koşulları dahil.