Diploma Yetmez: Erhan Erkut ile Yeni Dünyada Eğitim, Kariyer ve Yapay Zeka

Dünya Gazetesi TV'de Cansu Özen'in sunduğu yayında Prof. Dr. Erhan Erkut, okulların yeniden açılmasıyla ailelerin zihnindeki klasik reçeteyi masaya yatırıyor: iyi bir üniversite kazan, diplomayı al, kariyer kendiliğinden gelsin. Programın ana sorusu net: hızla değişen bir dünyada başarıyı hâlâ okulun adı mı belirliyor, yoksa kişinin geliştirdiği beceriler mi?

Üniversite neden artık yeterli değil

Erkut bu öğüdü anne-baba kuşağından kalma, o dönemin koşullarında anlamlı bir ezber olarak tanımlıyor. Kontenjanlar sınırlıyken lise mezunlarının yalnızca küçük bir azınlığı üniversiteye girebiliyor, mezun olan neredeyse herkes uzun süreli bir işe yerleşebiliyordu. Bugün erişim yaklaşık yüzde 50'ye çıkmış durumda. Bu tablo içinde Erkut beş yıl önce yazdığı kitapta dile getirdiği hükmü daha güçlü biçimde tekrarlıyor: üniversite tek başına ne yeterli ne de gerekli.

Yayının kritik kırılma noktası bilginin değer kaybı. Erkut, kendi öğrenciliğinde internetin bile olmadığı, bilginin kütüphanede arandığı bir dönemden, bugün bilginin her yerde ve neredeyse bedava olduğu bir döneme geçişi anlatıyor. Üzerine yapay zekâ fırtınası eklenince üniversitelerin temel işlevi olarak gördüğü içerik aktarımının ağırlığı azalmış. Kıymetli olan, bilgiye ulaşmayı bilmek, onu çözümleyip sentezlemek ve oradan uygulanabilir içgörü üretebilmek.

Ders dışındaki hayat asıl müfredat

Bu yüzden Erkut eğitimi edilgen bir inşa süreci gibi değil, öğrencinin aktif biçimde tasarladığı bir mühendislik işi gibi tanımlıyor. En az derslerde öğrenilen içerik kadar, kampüs dışındaki deneyimlerin de belirleyici olduğunu vurguluyor. Sivil toplumda gönüllülük, öğrenci kulüplerinde sorumluluk alma, spor takımlarında süreklilik, etkinlik organizasyonunda rol üstlenme, ilişki kurma ve her fırsatta çalışma deneyimi biriktirme, hangi bölümde okunduğundan daha fazla iz bırakıyor. Öğrenci kendini üniversitenin kollarına bırakıp beni şekillendirin dediğinde hayal kırıklığı neredeyse kaçınılmaz hale geliyor.

Erkut'un on beş yıldır ısrarla hatırlattığı 21. yüzyıl yetkinlikleri bu yayında da omurgayı oluşturuyor. On bir yıl önce kurguladığı farkındalık programını 20 binin üzerinde öğrenciye ücretsiz ulaştırmış olması, bu ısrarın pratik karşılığı. Öğrenme becerileri arasında üç küme öne çıkıyor: eleştirel bakış ve problem çözme, yeni fikir üretme ve yenilik yapabilme, sağlıklı iletişim kurma ve birlikte üretebilme. Eğitim sistemi çoğu zaman büyük sözünü dinletmeye odaklanırken bu üç kümenin sistematik biçimde gelişmediği eleştirisini getiriyor.

Bu çekirdeğin etrafında okuryazarlıklar katmanı var. Herkesin içerik ürettiği bir dünyada bilgi ve medya okuryazarlığının ağırlığı artmış. Teknoloji okuryazarlığı için yıllardır herkesin en az bir programlama dili öğrenmesi gerektiğini söyleyen Erkut, artık buna yapay zekâyı asistan gibi kullanma becerisini ekliyor. Dil boyutunda mesajı net: İngilizce bilmiyorsan küresel ölçekte görünmezsin. Teknik kaynakların büyük kısmı İngilizce üretildiği için çeviri üzerinden ilerlemek ciddi bir gecikme yaratıyor, yapay zekâ çevirisi bu açığı kapatmak yerine İngilizcenin önemini artırıyor.

Yaşam becerileri katmanında sorumluluk alma, öz farkındalık, çevre ve sosyal farkındalık, çatışma çözme ve duygusal olgunluk öne çıkıyor. Diploma ile kapı açılabildiğini fakat yukarıya çıkışın ilişki yönetimi ve duygusal zekâ ile mümkün olduğunu hatırlatıyor. Üstelik işin geleceği tablosu sert: Amerika'da giriş seviyesi ilanlarda yaklaşık yüzde 30 düşüş yaşandığı, yapay zekânın ilk darbesini yeni mezunların aldığı bilgisi paylaşılıyor. Kurumsal yaşamın son 2-3 yüzyıldaki prestijinin aşındığı, bağımsız çalışma, kendi işini kurma ve freelance düzenin daha belirgin hale geldiği bir döneme işaret ediyor. Bu becerilerin sınıf içinde değil, deneyerek gelişeceğini özellikle vurguluyor.

Türkiye'de üniversiteler yapay zekaya hazır mı

Türkiye'de üniversitelerin yapay zekâya hazır olup olmadığı sorusuna Erkut temkinli ve eleştirel yanıt veriyor. Yaklaşık bir ay önce yayımlanan MIT raporunu bütün yöneticilere öneriyor, çerçevenin kapsayıcı bir yol haritası sunduğunu söylüyor. En son görev yaptığı MEF Üniversitesi'ni bu konuda olumlu bir örnek olarak anıyor. İlk refleks olarak yasaklama yolunun seçilmesini hesap makinesini yasaklamaya benzetiyor. Önerileri somut: her bölümde bir yapay zekâ öncüsü belirlemek, gerekli ücretli abonelikleri sağlamak, en az bir dersi yapay zekâ destekli yürütmek, üniversite çapında bir araştırma kümesi kurmak ve seminerlerle yayılım sağlamak. Kendi hazırladığı stratejik planın da bu yönde olduğunu ekliyor. Özel sektörün bu dönüşümü en hızlı içselleştirdiğini, özel okulların onu izlediğini, büyük kısmı kamu elinde olan yükseköğretimde ise entegrasyonun daha sancılı ve yavaş ilerleyeceğini öngörüyor.

Mezuniyet sonrası CV tartışması yayının en pratik bölümü. İnsan kaynakları görüşmesinde ilk sorunun çoktan belli olduğunu söylüyor: ders listesi bir yana, yaptığın projeleri anlat. İyi yapılandırılmış programlarda üçüncü ve dördüncü sınıfta derslerin çoğunun proje temelli olması, öğrenciye proje yönetimi, sunum, takım çalışması ve zaman planlamasını doğal biçimde kazandırıyor. On ila on beş proje bitiren bir öğrenci bu döngüyü yaşayarak öğreniyor. CV'de üniversite adı ve not ortalamasından daha belirleyici olan, bu deneyimlerin kanıtı. Mesaj, ben yalnızca dersleri geçmedim, iletişim ve iş birliği, eleştirel yaklaşım ve yeni fikir geliştirme konusunda somut çıktı ürettim demeyi başarabilmek. Stajlar ve gönüllü çalışmalar da aynı kanıtı güçlendiriyor; hiçbir proje, ekip deneyimi ya da anlamlı yurt dışı pratiği olmadan özel sektörün neden seni seçmesi gerektiğini anlatmak zorlaşıyor.

İşe girdikten sonra ve işverenin hesabı

İşe girdikten sonraki ilk üç ila altı ay bir nevi deneme dönemi olarak çerçeveleniyor. Bu evrede katkı tekrar tekrar gösterilmeli, toksik ilişkilerden uzak durulmalı ve iş birliği öne konmalı. Şirketler genellikle stajsız alım yapmamaya yönelmişken, katkı beklentisi daha da belirgin hale geliyor. Erkut'un kaba hesabı öğretici: işveren sana üç birim ödüyorsa senden beş birim değer bekler, bir birimlik gelişim yatırımından iki birim karşılık umar. Bu hesap hayır işi değil, elde tutma ve verimlilik hesabı. İyi bir gelişim patikası sunamayan, diploma sonrası öğrenmeyi desteklemeyen kurumların ayakta kalmaması gerektiğini söylüyor. Diplomanın raf ömrünü yaklaşık beş yıl olarak veriyor, sonrasında çalışanın kendi gelişimini sürdürmesini işverenin planlaması gerektiğini ekliyor.

Ebeveynler için reçete ezber bozucu. Çocuğu hızla olgunlaştırmanın yolu her şeyi hazır sunmaktan değil, sorumluluk vermekten geçiyor. Yatak toplamak ve ev işine katılmak gibi küçük görevlerle başlayan bu süreç, çocuğu ailenin prensi ya da prensesi gibi değil, eşit bir ferdi gibi görmeyi gerektiriyor. Sınav baskısını tek göstergeye indirmenin anlamı kalmadığını, okul dışı eğitimin asıl tamamlayıcı olduğunu vurguluyor. Erkut kendi örneğini veriyor: lise yıllarında babasının dükkanında çalıştırılması ona ne istemediğini göstermiş, aynı deneyim kardeşinde farklı bir yönelim yaratmış. Kanada örneğiyle zengin ailelerde bile lise döneminde çalışma deneyiminin norm olduğunu hatırlatıyor. Farklı semtlerde bulunma, yaz kampları, sivil toplum çalışmaları ve work and travel gibi programlarla yurt dışında ücretli ve sigortalı staj olanakları, erken yaşta gerçek hayatla tanışmayı sağlıyor. İlkokuldan itibaren dil temeli, bol kitap okuma ve yapay zekâ ile erken ama ölçülü tanışma da bu paketin parçası. Ekran konusunda da aynı ölçü: tamamen yasak değil, sınırlı ve bilinçli kullanım.

Kitaplar ve eğitimin geleceği

Yayın Sistem Çaresiz Eğitim Sizde kitabına da bağlanıyor. Yaklaşık beş yıl önce yazılan kitap, eğitimin tarihsel evriminden bugünkü kırılmalara, uluslararasılaşma, girişim odaklılık, kişiselleştirilmiş programlar, uzaktan eğitim, diplomaların ağırlık kaybı ve programların parçalanmasına kadar uzanan bir harita sunuyor. Son bölüm öğretmenlere, ailelere ve öğrencilere ayrı ayrı ne yapmalı sorusunu soruyor. Erkut şimdi yapay zekâ odaklı yeni bir kitap hazırladığını, kendi kurduğu lisede ödevleri önce yapay zekâya yaptırıp sonra eleştirtme gibi uygulamalarla ve 7/24 asistan botlarla geleceğin eğitimini kanıtlamaya çalıştığını anlatıyor. En son PISA sonuçlarında sosyoekonomik farkın dört yıllık öğrenme kaybı gibi yansıdığını hatırlatıyor. Aynı sınavı herkese vermek adil olmak için yetmiyor, aynı nitelikte eğitimi erişilebilir kılmak gerekiyor. Teknolojinin yüzde 100 eşitlik vaadi taşımadığını ama sınıflı yapıyı ciddi biçimde dengeleyebileceğini düşünüyor.

Kapanışta 18 yaşına dönse neye öncelik vereceği soruluyor. Erkut yanıtı kendi kitabına gönderme ile açıyor ve ardından listeyi netleştiriyor: yalnızca bölüm dersleriyle yetinmemek, mutlaka felsefe ve psikoloji gibi alanlardan da ders almak, öğrenci kulüplerinde sorumluluk ve her fırsatta çalışma deneyimi biriktirmek, anlamlı bir yurt dışı pratiği kurgulamak. Yapay zekâ tarafında ise onu arama motoru gibi değil, bireysel asistan gibi kullanmayı öğrenmek. Araştırmayı hızlandırması için yapay zekâdan yararlanıp, veri analizinde insan kontrolünü korumak gerektiğini, çünkü bu alanda güvenilirliğin henüz tam oturmadığını ekliyor. Çevrimiçi kursların bu öğrenmeyi artık erişilebilir kıldığını söylüyor. Bağımsızlık, özgüven, grup çalışması, çatışma çözme ve duygusal olgunluk gibi başlıkların uzun vadede en belirleyici yatırımlar olduğunu vurguluyor.