Deutsche Bank Uyarıyor: Kıtlık, Enflasyon ve Yüksek Faiz Çağı Başlıyor

Juan Ramón Rallo'nun özetlediği Deutsche Bank çalışması tek bir cümleyle başlıyor: yeni bir kıtlık ve enflasyon dönemine giriyoruz . Bankaya göre salgından sonra ekonomilerde yapısal bir kırılma yaşandı; sorun artık kimsenin yeterli harcama yapmaması değil, arzın yetmemesi . Üretim tarafı tıkanmışken talebi para ve bütçe ile şişirmek üretimi artırmıyor, doğrudan fiyatı ve faizi yukarı itiyor. Politika yapıcılar eski ezberi sürdürürse enflasyonun hedefe dönüşü gecikiyor, faiz de önceki on yıla göre yüksek bir platoda kalıyor. Rapor, hükümet müdahalelerinin bu tabloya çözüm değil, bizzat kaynaklardan biri olduğunu ekleyerek tartışmayı sertleştiriyor: düzenleme ve açıklar, fiyatı yukarı çeken mekanizmanın içindeler.

2008'den 2019'a: Talebin Yetmediği Dünya

2008 finansal çöküşünü hatırlamak bu tezi anlamak için şart. İşsizlik yıllarca yüksek seyretti, Amerika'da kriz öncesi seviyelere dönüş 2017'yi buldu, Avro Bölgesi'nde ise toparlanma 2020 Şubat'ına kadar sarktı. Ekonomistler bu dönemi seküler durgunluk diye adlandırdı; tasarruf fazlası, zayıf yatırım iştahı ve düşük faiz aynı denklemin parçalarıydı. O kadar ki birçok ülkede kamu borcu eksi faizle satıldı; yatırımcı devlete borç vermek için üstüne para ödüyordu. Bu bolluk, kamu kesiminin büyük açıklarla borçlanmasını görünürde bedava hale getirdi. Devlet harcadıkça faiz yükselmiyor, enflasyon kıpırdamıyordu çünkü özel sektör zaten fazla tasarrufu nereye koyacağını bilemiyordu. Rallo'nun anlatımında bu ortam, bugünkü sıkışıklığı anlamak için bir kontrast işlevi görüyor: dün para bol ve üretim esnekti, bugün değil.

Pandemi bu kontrastı kırdı. Hükümetler bir yandan sosyal etkileşimi kapatıp üretimi daraltırken , diğer yandan açıkları tarihte görülmemiş hızda büyüttü. Sonuç ders kitabındaki gibi oldu: çok para, az mal; 2021'de başlayan ve 2022'de zirve yapan bir fiyat dalgası . Beklenti, dalga geçince ekonominin 2010'ların düşük enflasyon ve bol likidite dünyasına döneceğiydi; dönmedi. 2022'den bu yana hem enflasyon hedefin üzerinde inat ediyor hem de politika faizleri yüksek kalıyor. Rallo, bunun geçici bir sarkma olmadığını, teşvik ve kısıtın eş zamanlı sürmesiyle rejimin değiştiğini savunuyor: barış döneminde bile yüksek açıklar korunuyor, arz tarafındaki şoklar ise farklı kılıklarla tekrarlıyor.

Üç Savaş, Üç Tedarik Kırılması

Bankanın sıraladığı üç kırılma, bu rejimin elle tutulur örnekleri. İlk olarak Şubat 2022'de Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısıyla Avrupa gazı pahalılaştı, sanayi Rus gazından hızla kopmak zorunda kaldı ve Karadeniz limanlarının kapanmasıyla buğday ve mısır fiyatları küresel olarak fırladı. İkinci dalga ticaret politikasından geldi: Amerika'da ortalama efektif gümrük oranı Nisan 2025'te %2,6'dan %23'e sıçrayıp ardından %11 civarında dengelense de, birçok tedarik zinciri kârlılığını yitirdi ve daha pahalı, daha az verimli rotalara savruldu. Üçüncü ve rapordaki anlatıma göre 2026'da en sert etkiyi yapan gelişme Hürmüz Boğazı'nın kapanması oldu; tek bir dar boğazdaki tıkanma petrol fiyatını, navlun maliyetlerini ve nihayetinde enflasyon beklentisini aynı anda yukarı taşıdı. Üç olayın ortak mesajı aynı: üretmek ve taşımak yeniden pahalı ve kırılgan.

Talep cephesindeki ikinci basınç daha sessiz ama bir o kadar güçlü: yapay zekâ yatırımlarının sıçraması. Çip üretimi, bellek, elektrik şebekesi ve özellikle finansman tarafı aynı anda geriliyor; hiper ölçekleyicilerin dev projeleri büyük ölçüde borçla finanse edildiği için piyasadaki kredi havuzunun önemli kısmını emiyor. Böyle bir dünyada hükümetler faizi yapay biçimde düşürmeye ya da açıkları daha da şişirmeye kalktığında ekonomi ek üretimi devreye alamıyor; talepteki her artış doğrudan fiyat ve faiz olarak geri dönüyor. Rallo'nun örneği öğretici: rafineriler daha fazla dizel üretemez, Hürmüz kapalıysa petrol akmaz, çip fabrikaları gecelik kapasite artıramaz; o noktada taze para, mala değil etikete yazılıyor. Banka, bu yüzden para politikasının arz kaynaklı sıçramaları telafi etmekte zayıf kaldığını, mali genişlemenin ise enflasyon yanında özel yatırımı dışlama riskini büyüttüğünü vurguluyor.

1970'ler Aynası: Üç Ders

Raporun en uzun bölümü geçmişle kurulan ayna: 1970'ler. İlkin 1973'te petrol üreticilerinin ambargosu ham petrol fiyatını neredeyse dörde katlayıp küresel resesyona yol açmış, altı yıl sonra 1979'daki siyasi çalkantı ikinci bir enerji şoku yaratmıştı. O dönemin dersi tek bir şokun geçici sayılabileceği, ama ardışık şokların halkın algısını değiştirdiği yönünde. İnsanlar artık her sıçramayı geçici görmeyince beklentiler çıpalanmaktan çıkıyor , ücret ve fiyatlar birbirini kovalayan bir sarmala giriyor ve para bir bütün olarak değer kaybediyor.

İkinci ve üçüncü ders politika hatalarına odaklanıyor. İlkinin ardından Fed'in Bretton Woods sonrası para disiplininin gevşediği bir ortamda fazla gevşek kalması, beklentilerin bozulmasına zemin hazırladı; 1979'daki ikinci şoktan sonra dönemin Fed başkanı Paul Volcker faizleri sertçe yükseltip paranın itibarını ve beklentileri yeniden çıpalamak zorunda kaldı. Mali tarafta da tablo benzerdi: talep yetersizliğinin hâkim olduğu dünyada maliyetsiz gibi görünen harcama, arzın tıkalı olduğu dünyada enflasyon ve dışlama üretiyordu. 1970'lerde bütçe kısıtı yokmuş gibi harcayan hükümetler büyüme alamadan daha fazla enflasyonla karşılaştı. Bugün için çıkarılan sonuç net: arzın daraldığı bir yerde talebi şişirerek şoku telafi etmeye çalışmak işe yaramıyor; doğru yaklaşım talebi dizginleyip üretken sınırı genişletecek adımlar atmak.

Çözüm: Talebi Yönetmekten Arzı Büyütmeye

Deutsche Bank'ın politika önerisi bu yüzden bir Kopernik dönüşümü olarak çerçeveleniyor. Son on beş yıldır tartışma "ne kadar harcayalım, ne kadar basalım" etrafında dönüyordu; artık soru "hangi engelleri kaldıralım ki daha fazla üretebilelim" olmalı. Raporda sayılan başlıklar somut: daha fazla enerji , daha çok konut, işgücüne katılımı artıracak esneklikler, mesleki eğitim, otomasyon, liman ve şebeke kapasitesi, hammaddeye erişim ve daha dayanıklı ticaret ağları. Bunların hiçbiri bir sabah duyurulup öğleden sonra sonuç veren tedbirler değil; yıllar istiyor ve siyasi olarak çekiciliği düşük. Ancak banka, enflasyon ve kıtlık sarmalından çıkışın tek kalıcı yolunun bu olduğunu, bütçe ve para disiplinini korurken arzı büyütmenin merkeze alınması gerektiğini savunuyor.

Bu dönüşümün püf noktası, arz ile talep arasındaki görünmez bağ. Yüksek açıkların olduğu bir dünyada kamu, kıt olan fonu, işgücünü ve girdiyi emdiğinde özel yatırımlar dışarı itiliyor; yeni fabrika, yeni yazılım ya da yeni ağ yatırımı rafa kalkıyor çünkü finansman maliyeti kamu borçlanmasıyla yükselmiş oluyor. Rallo'nun Avrupa vurgusu burada keskinleşiyor: bir yanda düzenleme yatırımı yavaşlatırken, diğer yanda açıklar finansmanı pahalılaştırıyor ve özellikle yapay zekâ gibi verimliliği artırabilecek sektörlerde sermaye kuruyor. Kamu kaynaklarının müşteri ağlarını besleyen transferlere akması ise üretken kapasiteye gitmesi gereken parayı heba ediyor. Bankanın dille söylediği şey aslında bütçedeki her tercihin bir arz tercihi de olduğu; harcama artışı, üretim potansiyelini artırmıyorsa fiyatı artırıyor.

Video, ekonomi ve politika arasındaki gerilimi hatırlatan bir kapanışla bitiyor. Ekonomi, insanların kıt kaynakları koordine ederek pozitif toplamlı zenginlik yaratma çabası olarak tanımlanırken, politika meşruiyet görüntüsü üretirken yurttaştan alan sıfır toplamlı bir oyun olarak resmediliyor. Bu gerilim, ekonomi politikasının neden çelişkili göründüğünü açıklıyor: biri zenginleştirmeye, diğeri yeniden dağıtıp oy biriktirmeye çalışıyor. Rallo'nun özetinde öneri yalın: dünyada ve özellikle Avrupa'da daha az politika, daha fazla ekonomi . Bu, devletin küçülmesi için bir slogan değil; kıt olanı çoğaltmaya odaklanan, zaman isteyen ama kalıcı bir strateji çağrısı. Enflasyonun ve yüksek faizin kader olmadığını, arzı büyütme iradesinin sonucu olacağını söyleyerek nokta koyuyor.