Yapay Zeka Kimin Kontrolünde? Üç Kutuplu Dünya, Egemen AI ve Robotlu Gelecek

Teke Tek Bilim'in bu bölümü, yapay zekayı teknik bir merak konusu olmaktan çıkarıp doğrudan bir iktidar sorusuna dönüştürüyor: bu teknoloji kimin elinde, kimin kurallarıyla ve kimin verisiyle çalışacak? Masada iki konuk var; Türkiye'de yapay zeka denince akla gelen ilk isimlerden Prof. Dr. Altan Çakır ile teknoloji tarafını temsil eden Ozan Sihay. Sohbetin açılışındaki esprili ton kısa sürede yerini sert bir çerçeveye bırakıyor.

Programın omurgasını üç kutuplu bir dünya okuması oluşturuyor. Bir yanda birbirine bağımlı bir ekosistem kurmuş Amerika; diğer yanda araştırma-geliştirme anlayışını farklı bir kulvara taşıyan ve üniversitelerini hızla üst lige çıkaran Çin; üçüncü yanda ise yolu düzenlemelerden geçen Avrupa Birliği. Çakır'ın dikkat çektiği nokta, Amerika'daki kuralların sadeliği ile Avrupa'nın kural yazarak yön verme refleksi arasındaki fark.

En çok tartışılan başlıklardan biri herkesin bir robota sahip olacağı iddiası. Elektrikli araçlara sohbet botlarının gömülmesi ve yeni robot fabrikası planları bu tezin dayanakları arasında sayılıyor. Konuklar takvimin iyimser bulunduğu konusunda hemfikir; birkaç yıl içinde her eve bir yardımcı gireceği beklentisi onlara göre erken, ancak yönün kendisi gerçekçi. Çocuk bakımı ve alışveriş gibi günlük işlerin makinelere devri artık bilimkurgu değil, planlama kalemi.

Bu robot tartışması, büyük yatırım fonlarının beş yıllık planlarında öne çıkan fiziksel yapay zeka kavramına bağlanıyor. Buradaki fikir, zekanın yalnızca ekranda değil; elektromekanik bir gövde içinde, gerçek dünyada hareket eden sistemlerde cisimleşmesi. Otonom sistem denince akla ilk gelen örnek otomobiller ve insansı yardımcılar olsa da kavram daha geniş; sensörleri, motorları ve karar mekanizmalarıyla fiziksel dünyaya dokunan her yapı bu alanın parçası.

Günlük hayattan verilen örnek, teknolojinin sınırını da gösteriyor. Otomobillerdeki sürücü izleme sistemlerinin yorgunluk ve dikkat uyarıları bazen daha araca yeni binmiş bir sürücüye bile yöneltilebiliyor. Programda dile getirilen yüzde 89'luk yüz tanıma başarı oranı iddiası bu bağlamda ele alınıyor; laboratuvar başarısı ile gerçek yol koşullarındaki dağınık veri aynı şey değil. Uçta çalışan bu tür sistemlerin hâlâ basit otomasyon ile gerçek anlayış arasında bir yerde durduğu vurgulanıyor.

Sohbetin en renkli bölümlerinden biri üretilen içeriklerin ayırt edilemez hale gelişi. Şiir yazdırıp şarkıya dönüştüren, ortaya çıkan işi dinleyip beğenen sıradan kullanıcı örneği, meselenin artık uzmanların laboratuvarından çıkıp evlere girdiğini gösteriyor. Üniversitelerde kullanılan benzerlik ve üretim-tespit sistemlerinin yüzde 90 düzeyinde doğruluk iddiası da masaya geliyor; bu sistemlerin pürüzsüz ve kusursuz metinleri makine işi sayma mantığı, insan yazısındaki doğal pürüzlerin aslında bir imza olduğu fikrine dayanıyor.

Egemen yapay zeka kavramı bölümün kavramsal merkezi. Buradaki tanım, dışarıdan ürün almama ya da bulutu yasaklama gibi bir kapalılık değil; verinin ve modellerin denetiminin ilgili kurumun elinde olması. Kamu, özel sektör ve üniversitelerin her birinin kendi düğümü haline geldiği, ülkenin toplam refahı için ayakta tutulan bir yapı tasavvuru çiziliyor. Verinin nerede durduğu, kimin yönettiği ve kaybolma ya da sızma riskini kimin üstlendiği soruları bu başlığın çekirdeği.

Yaratıcı üretim cephesinden gelen gözlem ise bir devrin kapandığı yönünde. Yıllarca her gün kullanılan görüntü ve video düzenleme araçlarının artık nadiren açıldığı, hayal edilen işin yazarak tarif edilip yüzde 80-90 düzeyinde karşılık bulunabildiği anlatılıyor. İlk üretim modelleri döneminde belirleyici olan tarif yazma ustalığının da evrildiği, herkesin her şeyi üretebildiği bir ortamda farkın yeniden insan muhayyilesine kaldığı savunuluyor; araçları öğrenme dönemi bitiyor, ne hayal ettiğini bilme dönemi başlıyor.

Yazılım tarafında tablo iki yüzlü. Kod ürettirmek hiç olmadığı kadar kolaylaşmış durumda, ancak çıktılar hata barındırdığı için uzman gözünden geçme zorunluluğu sürüyor. Şirketlerin ticari sırlarını herkese açık sistemlere yüklememesi gerektiği uyarısı bu bölümde net biçimde dile getiriliyor; istek sunucuya gittiği anda denetim elden çıkıyor. Sevindirici haber ise açık kaynak modellerin bu işte ücretli muadillerine neredeyse denk düzeye ulaşması.

Kapanışta iki büyük tema birleşiyor. Birincisi, sentetik veri patlaması: modellerin ürettiği verilerle yeni modellerin beslenmesi döngüsünün bir doygunluk noktasına çarpacağı, ardından insan elinden çıkma özgün verinin yeniden değerleneceği öngörüsü. İkincisi ise nüfusun yaşlanması ve bitmeyen büyüme baskısı; sürekli büyüme zorunluluğunun sorgulandığı bu noktada yapay zekanın, insanlığı nicelik yarışından nitelik alanına taşıyabilecek bir kaldıraç olabileceği fikriyle bölüm noktalanıyor.