Ana Muhalefet Neden İktidardan Daha Kârlı Olabiliyor?

Video, sezgiye aykırı bir soruyla açılıyor: siyasi partilerin amacı kazanmaksa, bazı ülkeler neden yıllarca aynı iktidar ve aynı ana muhalefetle yaşıyor? Sunucu, mitinglere, dev örgütlere ve harcanan milyonlara rağmen tablonun değişmemesini günlük polemiklerle değil, sistemin matematiğiyle açıklamak istiyor. Ortaya koyduğu ürkütücü olasılık şu: yanlış kurumsal ve seçimsel teşvikler altında, uzun süre ana muhalefet olarak kalmak iktidarda olmaktan daha kârlı, daha düşük riskli ve evrimsel açıdan daha dayanıklı bir strateji olabilir. Yani kalıcı iktidar tablosu yalnızca iktidarın gücünden değil, ikinciliğin statükodan beslenmesinden de kaynaklanıyor olabilir.

Sunucu daha en başta iki kritik uyarı yapıyor. Birincisi, muhalefette kalmanın evrimsel açıdan avantajlı olması, partilerin canlı organizmalar gibi evrimleştiği anlamına gelmiyor. Kastettiği şey, insan toplumlarındaki bazı stratejik etkileşimlerin siyaset bilimi, biyoloji, psikoloji ve oyun kuramı modelleriyle kısmen açıklanabilmesi. Psikoloji ve sosyoloji gibi karmaşıklık basamağının üstündeki sistemlerin dinamiği, matematik ve fizik gibi temel bilimlerin dinamiğinden etkileniyor. İkincisi, ortada bir komplo teorisi yok: muhalefet partilerinin seçimi bilerek kaybettiği, kapalı kapılar ardında anlaştığı iddia edilmiyor. Sistemin matematiği, istemeseler bile onları ikincilikte tutabiliyor.

Argümanın ilk ayağı fizikten geliyor: termodinamiğin ikinci yasası, yani entropi artışı. Dışarıyla madde ve enerji alışverişi yapamayan yalıtılmış bir sistemin düzensizliği kendiliğinden azalmaz. Canlılar ise çevreyle alışveriş yaparak, sürekli enerji harcayarak düzenlerini korur. Sunucu ülkeyi yönetmeyi bu tabloya benzetiyor: ekonomi, dış politika, altyapı, yargı, sınır güvenliği, parti içi dengeler... İktidar, mevcut sistemi ayakta tutmak için akıl almaz miktarda bütçe, bürokrasi emeği, siyasi sermaye ve uykusuz gece harcıyor. Küresel bir ekonomik şok gibi küçük bir hata ya da dış bir sarsıntı, entropinin faturasını doğrudan iktidarın önüne koyuyor. Buna karşılık ana muhalefet, yönetme yükünü taşımadan eleştiri üretiyor ve bu haliyle fizikteki düşük enerjili kararlı duruma benziyor.

Bu düşük enerjili konforun doğadaki karşılığı olarak mavi solungaçlı güneş balığı örneği veriliyor. Yuva kuran iri ve saldırgan baskın erkekler, bölge savunmasına avlanarak kazandıkları enerjinin büyük kısmını gömüyor, yaralanıyor ve çoğu zaman daha kısa yaşıyor. Oysa kurnaz erkekler kavga etmeden, enerji harcamadan baskın erkeğin yuvasının çevresinde bekliyor; dişi yuvaya girdiğinde aniden dalıp kendi genlerini aktarıyor. Uydu erkekler ise dişiyi taklit ederek yuvaya sokuluyor. Enerjiyi baskın erkek harcıyor, riski düşük olanlar kazanıyor. Sunucu soruyor: iktidarın tüm krizlerin hedefinde yıpranması, muhalefetin ise kıyıda bekleyip memnuniyetsizliği siyasi sermayeye çevirmesi size tanıdık geldi mi?

Siyaset biliminin bu tabloya verdiği isim yönetmenin maliyeti: iktidar partileri her seçim döngüsünde ülkeye göre ortalama yüzde 2 ila 3 oy kaybediyor. Muhalefet ise yürütmenin sorumluluğunu taşımadan, ekonomik krizlerle ve dış tehditlerle doğrudan boğuşmadan, hazine yardımlarını, belediye bütçelerini, kamu kaynaklı kadroları ve meclis komisyonlarındaki gücü topluyor. Siyaset sıfır toplamlı bir oyun değil; ikinci, üçüncü hatta beşinci parti bile konumundan pay alabiliyor. İktidarın getirisi muhalefet konforundan belirgin biçimde büyük değilse partiler ikincilikte çakılıp kalıyor. Farkında olmadan, istemediklerini söylerken bile.

Sonra video basitleştirilmiş bir oyun kuramı modeline geçiyor. Üç partili bir ülke varsayılıyor: bir iktidar ve yaklaşık denk güçte iki muhalefet partisi. İki strateji var: muhalefette kalmak ya da iktidara oynamak. Muhalefette kalmak, kamu kaynakları ve meclis olanakları gibi beş kalemden toplam 6 temel puan getiriyor. Buna iki ek puan ekleniyor: ülkeyi yönetmenin sonuçlarından doğrudan sorumlu olmamak ve muhalefet bloğu içindeki uyumu korumak. İktidara oynamanın beklenen getirisi büyük, 5 puan; ama parti içi dengeleri sarsmak ve çekirdek seçmeni küstürecek uzlaşmalar gibi 8 puana kadar ceza riski var. Sunucu tüm sayıların temsili olduğunu açıkça söylüyor; amaç oranları göstermek.

Bu sayılar getiri tablosuna yazılıyor. İki taraf da muhalefette kalırsa her biri 6 artı 1 artı 1 ile 8 puan alıyor; tabloya 8,8 yazılıyor. Siz muhalefette kalıp rakip iktidara oynarsa siz 7, rakip 6 artı 5 eksi 8 ile 3 puan alıyor; tablo 7,3 oluyor. Tersi durumda 3,7 yazılıyor. İki taraf da iktidara oynarsa cezalar hafifliyor ve her iki taraf 6 artı 5 eksi 6 ile 5 puan alıyor; tablo 5,5 oluyor. Tablo sütun sütun okunuyor: rakip muhalefette kalsa da iktidara oynasa da muhalefette kalmak size daha çok kazandırıyor. Rakip kalırsa 8'e karşı 3, rakip oynarsa 7'ye karşı 5. Yani muhalefette kalma stratejisi, rakibin seçiminden bağımsız olarak her zaman üstün; katı baskın strateji. İki tarafın da bu stratejide buluştuğu 8,8 noktası ise John Nash'in adıyla anılan Nash dengesi; evrimsel biyolojideki karşılığı evrimsel kararlı strateji.

Bu dengenin nasıl korunduğuna verilen yanıtlardan biri kartel parti kuramı. Bu teze göre yerleşik partiler devlet kaynaklarına o kadar gömülüyor ki ticari karteller gibi siyasi piyasayı aralarında bölüşüyor. Devlet fonlarını kendilerine akıtarak, yeni rakipleri oyları bölmekle suçlayarak ve yüksek seçim barajlarıyla sisteme girişi zorlaştırarak rekabeti kısıyorlar. Böylece iktidarla kronik muhalefet arasında zımni, simbiyotik bir ilişki doğuyor: iktidarın çok otoriter görünmemek için yıkıcı olmayan bir eleştirmene ihtiyacı var, vizyonsuz muhalefetin ise sürekli şikayet edeceği bir iktidara. Parti elitleri dengeyi bozacak riskli hamlelerden kaçınmaya başlıyor ve bu süreç demokrasiyi yavaş yavaş öldürüp siyasi karteller doğuruyor.

Sunucu bunun tek ülkeye özgü olmadığını tarihsel örneklerle gösteriyor: İtalya'da Hristiyan Demokrat iktidarla Komünist muhalefet arasında 1948'den 1991'e uzanan 43 yıl, Japonya'da Liberal Demokratlarla Sosyalist Parti arasında 1955'ten 1993'e 38 yıl, İsrail'de Mapai öncülüğündeki blokla Herut-Gahal ve Likud muhalefeti arasında 1949'dan 1977'ye 28 yıl, Güney Afrika'da ANC ile Demokratik İttifak arasında 2000'den 2024'e 24 yıl, Avustralya'da Liberal-Köylü koalisyonuyla İşçi Partisi arasında 1949'dan 1972'ye 23 yıl. Hepsi aynı dinamiğin farklı coğrafyalardaki yansımaları. Bu dengelerin sanıldığından yaygın ve inatçı olduğu vurgulanıyor.

Oyunun nasıl bozulabileceğine üç yanıt veriliyor. Birincisi, parti liderlerinin tablo aleyhte olsa bile iktidar yürüyüşünü erdemli ve göze alınır bulması. Uygunluk manzarası benzetmesiyle anlatılıyor: iktidar zirvesi genel optimum, muhalefet tepesi ise yerel optimum. Tepeden inip vadiyi geçmeyi, yani riskli ve düşük getirili ara konumları göze almayı gerektiriyor. Tarihte bu vadiyi geçenler olmuş; çoğu yolda yok olmuş, başaranlar tarihi yazmış. İkincisi, seçmenin tuzağı fark edip örgütlenmesi: kısa vadede oylar bölünüyor gibi görünse bile oyu cezalandırma aracı olarak kullanmak muhalefeti orta vadede toparlanmaya zorluyor. Üçüncüsü, iktidarın kontrolü kaybetmesi: otoriterleşme, ekonomiyi batırma ya da ülkeyi savaşa sürükleme, tablodaki tüm sayıları altüst edip muhalefette kalmayı ölüm kalım meselesine çeviriyor.

Kapanış, partizan mercekten uzak bir muhasebe çağrısı yapıyor. Sunucu, kanalın hiçbir partiyi tutup tutmadığını, kişisel görüşlerinin önemli olmadığını, önemli olanın bilimin ne söylediği olduğunu vurguluyor. Mesaj net: organizmalar, çevre neyi ödüllendiriyorsa oraya evrilir. Seçmen örgütlenmezse, oy verdiği partiyi kabile ya da din gibi görürse, her yenilgiye bahane üretip romantize ederse ve acımasız bir hesap sorma kültürü kurmazsa siyasetçiler en konforlu, en az dirençli evrimsel patikada yürümeye devam eder. Bu hem iktidar hem muhalefet için geçerli. Sağlıklı demokrasi kurulamazsa videonun benzetmesiyle hem zirvedeki yırtıcılar hem de kıyıda bekleyen kurnazlar herkesi satar.

Toparlamak gerekirse video, muhalefetin kazanamamasını beceriksizlik ya da komplo ile değil teşvik matematiğiyle açıklıyor. Entropi benzetmesi yönetmenin bedelini, balık örneği düşük riskli ikinciliği, getiri tablosu baskın stratejiyi, kartel tezi ise dengenin kurumsallaşmasını anlatıyor. Üç çıkış yolu da aynı mantığa dayanıyor: ya sayılar değişecek ya oyuncular değişecek ya da hakem olan seçmen değişecek. Bu çerçeveyi aklımda tutacağım: bundan sonra kalıcı iktidar tablosu gördüğüm her yerde önce teşviklere bakacağım, kişilere değil.