Freud 1909'da Clark Kürsüsünde: Beş Dersin Düşünce Haritası

Eylül 1909'da Sigmund Freud, Massachusetts'teki Clark Üniversitesi kürsüsüne çıkar ve beş sabah üst üste psikanalizi anlatır. Davet, Amerikalı psikolojinin önde gelen isimlerinden G. Stanley Hall'dan gelmiştir; Aralık 1908'de yazılan bu çağrıyı Yorku arşivindeki Fancher girişi ayrıntısıyla belgeler. Yanında Jung, Ferenczi ve Jones vardır; New York'ta Brill karşılar. Konuşmalar Almanca, notsuz yapılır ve 1910'da American Journal of Psychology'de yayımlanır; metin daha sonra Almanca'da sekiz baskı yapar, on dile çevrilir; bu yayın öyküsünü Encyclopedia maddesi topluca verir. Yirminci yıl kutlamaları için düzenlenen bu buluşmanın kayıtları bugün Clarku arşivinde durur. On yıldan kısa sürede Viyana'daki görece yalnızlıktan uluslararası bir harekete geçişin simgesidir bu sahne; sağlık tarihi açısından da bir dönüm noktası sayılır.

Bu beş dersi açıp içinde beş yepyeni buluş arayanlar hayal kırıklığına uğrar. Freud burada bastırmayı, rüyayı ya da çocukluk cinselliğini ilk kez keşfetmez; on beş yılı aşkın süredir parça parça kurduğu sonuçları tek bir çerçevede toplar. Histeri tedavisi sırasında karşılaşılan bir güçlük, zamanla ruhsal yaşama dair genel bir tasarıma dönüşür ve hastalık anlatılarının ortak örüntüsü görünür olur. Belirti, rüya, dil sürçmesi, direnç ve aktarım artık ayrı tuhaflıklar değil, çatışmalı bir ruhsal yaşamın farklı yüzleridir. Yenilik, bu fikirlerin ilk kez yan yana dizilip birbirine bağlanmasıdır; psikanaliz böylece tek bir hastalık tedavisini aşarak genel bir insan tasarımına dönüşür.

Histeriden Dinlemeye: Anna O Öyküsü

Freud anlatıya Josef Breuer'in hastası Anna O ile başlar; Freud onun hekimi olmamış, öyküyü Breuer'den aktarmıştır. Genç kadın felçler, kasılmalar, görme ve konuşma bozuklukları ile bir dönem su içememe gibi ağır güçlükler yaşar; oysa doktorlar bu tabloyu açıklayacak bir lezyon ya da bedensel neden bulamaz. Dönemin hekimliğine yönelttiği eleştiri serttir: anlaşılamayan belirti karşısında hasta, ilgi ve şefkatten mahrum bırakılır. Breuer ise dinlemeyi dener; hipnoz eşliğinde, duygusu ağır sahneler yeniden bulunup dile getirildiğinde bazı belirtiler hafifler. Gerçek adı Bertha Pappenheim olan bu hastanın yaşamöyküsü, 1859 Viyana doğumu, feminist çalışmaları ve sosyal hizmet öncülüğü ile Wikipedia maddesinde ayrıntısıyla yer alır. Bu bilgi, vaka anlatısını efsaneden ayırıp tarihsel zemine oturtur.

Freud, Studies on Hysteria'dan gelen formülü burada yineler: histerik hastalar anımsamalardan mustariptir; kısmen silinmiş anıların etkileri sürmektedir. Geçmiş, yalnızca hatırlanacak bir kayıt değil, bugünkü ruhsal etkinliğin bir bölümünü hâlâ emen canlı bir güç olarak durur. İlk dersten iki fikir çıkar: dışarıdan saçma görünen bir belirtinin bir öyküsü olabilir ve bu öykü her zaman bilinçli hafızada hazır durmaz. Anlatıcı burada tarihsel bir ihtiyat payı bırakır: yayımlanmış anlatıya göre anımsama kimi belirtileri gidermiş görünür, ama bu durum görgül bir kanıt sayılmaz. Klinik sezgi değerlidir; yine de tek bir vaka anlatısı, her hastaya koşulsuz uygulanacak bir doğruya dönüştürülmemelidir. Bugünün sağlık çalışanları da tek bir anlatıya dayanarak hüküm vermez; gözlemlerini zaman içinde biriktirerek doğrular.

Breuer anılara hipnozla ulaşırdı; oysa Freud kötü bir hipnozcudur, üstelik her hasta hipnoza yatkın değildir ve hipnoz her seferinde beklenen anıyı vermez. Freud önce yönlendirici bir yola sapar: elini hastanın alnına koyup anının geri geleceğini söyler; bugünkü gözle bu yöntemde telkin riski açıktır. Ardından daha kalıcı bir gözlem yapar: hastalar yalnızca anımsayamıyor gibi durmaz, kimi zaman duraksar, bir düşünceyi saçma ya da yakışıksız bularak bir kenara iter. Freud, belli temsillere yaklaştıkça seansta bir karşı koyuşun belirdiğini fark eder ve buna direnç adını verir. Şimdi bastırma geriye doğru okunur: bugün geri dönüşe karşı koyan bir güç varsa, geçmişte de bilincin dışında tutan benzer bir güç işlemiş olabilir. Salon benzetmesi bunu ete kemiğe büründürür: salondan çıkarılan taşkın kişi, kapıdaki görevliler ve dışarıdan gelen gürültü sırasıyla bilinçten uzak tutulan temsili, direnci ve belirtiyi simgeler. Bu tablo uykuya benzemez; uykuda bilinç dinlenir, burada ise bir güç uzak tutmaya çalışır. Böylece bilinçdışı, zayıflamış anıların deposu olmaktan çıkar; değerlerle, isteklerle ve kişinin kendine dair koruduğu imgeyle bağdaşmayan temsillerin uzak tutulduğu devingen bir alan olur. Hastalık belirtisi de bu düzenin kısmi arızasıdır: temsil asıl biçimiyle dönemez, savunmayı aşacak kadar uzak ama ilk çatışmaya bağlı kalacak kadar yakın, biçimi bozulmuş bir ikame gönderir. Belirti hem korur hem acı verir; katlanılmaz bulunan bir istekle yüzleşmeyi engellerken başka bir acı dayatır ve çatışmayı çözmeden sürdürür. Anlatıcı burada uyarır: direnç, öteki klinik ipuçları gibi bir ipucudur, tek başına kanıt değildir; yargılanma korkusu, güven eksikliği, kafa karışıklığı ya da yoruma gerçekten katılmama da duraksatabilir.

Serbest Çağrışım ve Bilinçdışına Giden Dört Yol

Freud, anıyı söküp alma fikrinden vazgeçerek hastadan aklına gelen her şeyi söylemesini ister; saçma, utanç verici, sıradan ya da konuyla ilgisiz görünse bile. Bu kurala serbest çağrışım denir. Gerekçe şudur: hastanın yararsız bulduğu düşünce, direncin yargısını taşıyor olabilir; uzaktan dolanan bir fikir, aranan temsilin başkalaşmış bir akrabası çıkabilir. Tedavi eden kişi artık önceden bildiği yanıtı aramaz; doktorun bildiği tek şey, hastanın zihninde ne saklı olduğunu bilmediğidir. Bunun yerine ruhsal devinimin izleri sürülür: tekrarlar, susmalar, çelişkiler, duygu değişimleri ve önemsiz ilan edilen düşünceler, anlatılan anı kadar klinik malzemedir. Bu ilke, Gutenberg arşivindeki 1916-1917 tarihli Introductory Lectures çevirisinde de aynı yönde işlenir; orada da hekimin işi hazır yanıtı bulmak değil, ruhsal devinimi izlemektir. Yine de risk capcanlıdır: beliren her şeyi çözümleyicinin önsel simgelerine yormak, çağrışımı kanıta değil, önceden yazılmış bir sözlüğe dönüştürür. Çağrışım, hastanın biricik öyküsü içinde yeni sorular açtığı sürece kliniktir.

Freud daha sonra serbest çağrışımı bilinçdışına giden üç yolla yan yana koyar: rüyalar, dil sürçmeleri ve aktarım. Rüya, gizli bir düşünceyi başkalaştırır; sürçme, yarışan bir niyeti ele verir; belirti ise çatışmayı dolaylı yoldan temsil eder. Üçü de aynı uzlaşı mantığına uyar: doğrudan söylenemeyen, kendine bir ara biçim bulur. Uyku sırasında görülen rüya bu yüzden ayrıca değerlidir; uykuda gevşeyen sansür, gündüz dile gelmeyen düşüncenin izlerini taşır. Buradan iki büyük sonuç çıkar. Birincisi, hastalık ile gündelik yaşam arasındaki geçirgen sınır fikridir: aynı çatışmalar ve aynı düzenekler herkeste görülür, yalnız sertliği, katılığı ve bedeli değişir; hastalık hali, kimsede olmayan korkunç bir içerikten değil, herkesle paylaşılan düzeneklerin katılaşmasından doğar. İkincisi, ruhsal determinizm ilkesidir: ruhsal yaşamda hiçbir şey nedensiz değildir, en küçük jestin bile bilinçdışı bir nedeni olabilir. Dinleme ilkesi olarak bu uyarı paha biçilmezdir; ayrıntı küçümsenmez. Evrensel bir bilim iddiası olarak ise abartılıdır; yorgunluk, rastlantı, hafıza sınırları ve dikkat dalgalanmaları da yanılgı üretir. Bu yüzden tek bir işaretle hükme varılmaz; aynı kişide tutarlı, anlamlı ve yinelenen işaretlerin toplamı konuşur.

Çocukluk, Oedipus ve Belirtinin Gizli İşlevi

Dördüncü derste Freud, belirtilerin ardında düzenli olarak bulduğunu söylediği malzemeyi açar: sevgi yaşamına ve çocukluk cinselliğine bağlı çatışmalar. Buradaki cinsellik sözcüğünü yetişkin anlamıyla okuyanlar yanılır; kastedilen, çocuğun yakınlık, beğenilme ve dışlanmama arayışıyla örülü erken yaşantısıdır. Güncel bir olay, tek başına sarsıcı olduğu için değil, çocuklukta kurulmuş bir doyum yolunu, bir takılmayı ya da bir korkuyu yeniden canlandırdığı için belirti üretir; geçmiş, tek bir anıya hapsedilmiş neden değil, sonraki güçlüklerin içinden geçeceği patikaları hazırlayan zemindir. Çocuk ile ebeveyn arasındaki bağ, sevgi, istek, rekabet ve düşmanlık karışımıdır; Freud bu örüntüyü Oedipus söylencesine bağlar. Freudfile arşivindeki Oedipus maddesi bu örüntüyü yalın tanımıyla verir: küçük çocuk sevdiği ebeveyni kendine ait sayar ve öteki ebeveyni haklarına ortak olan bir rakip gibi duyumsar. 1909'da bu eşleme birdenbire icat edilmiş değildir; rüya yorumunda çoktan kurulmuş, burada gelişim ve bastırma tasarımına daha sıkı bağlanmıştır. Kıskançlık, rekabet, ayrıcalık arzusu ve ebeveyne yönelik ikircim klinik gerçekliktir; sorun, bu malzemenin tek bir kalıba dökülüp herkes için zorunlu sayılmasıdır. Bu genellemenin gürültüsü, asıl kazanımı unutturmamalıdır: yetişkinin bugünkü beğenileri ve ilişki biçimleri, erken bağlanma örüntülerinin izlerini taşır; aktarım da bu izin bugüne taşınmasıdır. Yine de cinselliği belirtilerin değişmez ve başat nedeni ilan etmek abartıdır; öğrenmeler, travmalar, bugünkü çevre, biliş, sosyal bağlam ve bedensel etkenler de hesaba katılmalıdır. Freud'un tasarımındaki kesin kazanım ise gelişimseldir: bilinçdışı çatışmaya bir çocukluk öyküsü verilir, yetişkin artık yalnızca bugün başına gelenlerle anlaşılmaz.

Son derste Freud, doyumunu gerçeklikte bulamayan ve bastırmayla karşılaşan bir dürtünün eski doyum yollarına gerileyebileceğini söyler; fantezi ve belirti, ikame çözümler olur. Hastalığa sığınma formülü ilk duyuşta suçlayıcı tınlar; oysa tasarımda bu, hastanın bilerek hastalandığı ya da rol yaptığı anlamına gelmez. Hastalık belirtisi burada bir işlev üstlenir: çatışmadan korur, ikame bir doyum sunar, bedeli ağır da olsa bir dengeyi ayakta tutar. Bu akıl yürütme, içtenlikle iyileşmek isterken değişime direnen hastayı anlaşılır kılar; belirtiyi bırakmak yalnız acıyı bırakmak değil, ruhsal aygıtın bulduğu kötü çözümü de yitirmektir. İşte buna ikincil kazanç denir: acının içinde yaşanması hoş gelen bir yan pay. Springer arşivindeki kazanç maddesi bu ayrımı netleştirir: birincil kazanç içsel çatışmanın kaygısını dindirir, ikincil kazanç ise hastalık konumundan doğan dışsal kolaylıklardır. Bu yüzden belirtinin hızlıca silinmesi her zaman yetmez; yanıtladığı sorun anlaşılmadan çözüm çekip alınırsa, yerini başka bir oluşum doldurabilir. Yine de bu fikir dogmaya dönüştürülmemelidir: bir belirti sinirsel düzeneklerle, öğrenmelerle, güvensiz bir çevreyle ya da somut sosyal baskılarla da sürebilir. İşlevi aramak, gerçekliği yok saymaya ya da hastayı hastalığından sorumlu tutmaya asla dönüşmemelidir.

Aktarım: İlişki Bilgi Kaynağı Olur

Freud bu tasarımı gündelik yaşama genişletir: herkesin, gerçekliğin vermediğini telafi eden bir fantezi yaşamı vardır. Sanatçının fanteziyi yapıta, nevrotik kişinin ise belirtiye dönüştürdüğü karşıtlığı basitleştirilmiştir; ama taşıdığı fikir önemlidir: fantezi, gerçekliğin engellemeleriyle pazarlık etmenin sıradan bir yoludur. Sağlıklı kişiler ile nevrotik kişiler aynı çatışma kümeleriyle boğuşur; farkı, çatışmaların görece gücü ve eldeki çözüm yolları yaratır. Bir kez daha süreklilik ilkesi belirir: ruhsal hastalık, kimilerinde olan korkunç bir içerikten değil, herkesle paylaşılan düzeneklerin katılaşmasından ya da bedelinin ağırlaşmasından doğar; psikolojik sağlık hizmetlerindeki güncel birikim de bu sürekliliği destekler.

Freud'un kendi deyimiyle kuramını doğrulayan en güçlü gözlem, tedavide beliren aktarımdır: hasta, tedavi eden kişiye, gerçek ilişkiyle tam açıklanamayan sevgi, güvensizlik, beklenti, öfke ya da bağımlılık duyguları yöneltir. Doktor ile hasta arasındaki gerçek bağ sınırlı kalır; aktarım , bu dar zemine eski ilişki şablonlarının taşınmasıdır. Varsayım şudur: eski duygu yaşamının bir bölümü bugünkü ilişkide yeniden sahnelenir; hasta artık yalnızca anıyı anlatmaz, o ilişki düzenini seansta yeniden oynar: terk edilme korkusu, onay arayışı, hekimin sessizliğini reddedilme sayma. Aktarım böylece bilinçdışının bugünkü yaşantısı olur. Hiçbir klinisyen bu gözlemi yok sayamaz; çünkü psikanaliz bu olguyu üretmez, yalnızca görünür kılar: aktarım insan ilişkilerinde kendiliğinden belirir, tedavi onu izlenebilir kılıp üzerinde çalışmayı dener. Anlatıcıya göre bu, konferansların klinik açıdan en büyük kazanımıdır: tedavi eden kişi olgunun dışındaki bir gözlemci olmaktan çıkar; ilişki hem tedavi aracı, hem tekrar sahnesi, hem de bilgi kaynağı olur.

Freud kapanışta kaygulu bir soruyu yanıtlar: çözümleme bastırılmış istekleri özgür bırakırsa hasta denetimsiz kalmaz mı? Yanıtı öğreticidir: bir isteği bilinçli kılmak, onu eyleme dökmek zorunda olmak değildir; tersine, bilinçdışı kalan tartışılamaz, yargılanamaz, kişinin öteki istekleriyle yan yana konamaz. Önünde birkaç yol açılır: kişi isteğin sanıldığı kadar kabul edilemez olmadığını görüp ona bir yer açabilir; reddini sürdürür ama otomatik bastırmayı bilinçli bir yargıyla değiştirebilir; bu enerjinin bir bölümünü başka bir etkinliğe yöneltebilir, yani yüceltebilir ; ya da gerçek yaşamda doğrudan doyuma belli bir pay bırakabilir. Tedavi böylece anıyı bulup duyguyu boşaltmaktan çıkar; çatışmayı bilinçli ve düşünülür kılarak kişinin tek seçeneksiz yanıt yerine kendine birkaç yanıt verebilmesini hedefler. Bu kıssanın düşündürdüğü açıktır: atın yulafını her gün biraz kısan sahipler, tam yemsiz çalıştıracakken atın öldüğünü görür; hiçbir uygarlık, bütün doyum ve isteklerin kendisine feda edilmesini sonsuza dek isteyemez, bunun ruhsal bedelleri olur. Encyclopedia maddesinin aktardığı yayın serüveni ve Clarku arşivindeki 1909 kayıtları, bu kapanışın tarihsel çerçevesini verir. Son tablo bir devredir: istek yasakla karşılaşır, bastırma uzak tutar, direnç dönüşü engeller, uzlaşı oluşumu belirir, konuşma ve ilişki çatışmayı yeniden düşünülür kılar.