Fabrikadan Sandığa: Veri Merkezleri Neden Amerika'nın En Nadir Uzlaşma Konusu Oldu

Görünmez sandığımız bir devrimin en fiziksel hâli, Teksas ovasında beton olarak karşımıza çıkıyor. CBS'in 60 Minutes ekibi, yapay zekâ çağının fabrikaları denen veri merkezlerini yerinde görmek için Dallas dışına gitti; bugün ülke genelinde 3 bini işletmede, 1.500'ü proje aşamasında bir filo söz konusu ve bu ölçek, ara seçimlerde en çok konuşulan başlıklardan birine dönüşmüş durumda. Ekip, her şeyin daha büyük olduğu Teksas'ta, tarlaların nasıl endüstriyel kampüslere evrildiğini ve bu dönüşümün neden bu kadar sert bir tepki ürettiğini anlamaya çalışıyor.

Red Oak'ta Bir Çiftlik ve Central Park Büyüklüğünde Bir Plan

Red Oak'ta hikâye, beş çocuk annesi ve Deniz Piyadeleri gazisi Jasmine Viegas 'ın evinin hemen yanında başlıyor. Çiftliğinin bitişiğinde, var olan kampüsün neredeyse üç katı büyüklüğünde bir saha için plan yapılınca, Viegas evini adeta bir karargâha çeviriyor. İlçede tamamlanırsa yedi kampüsün kasabanın dörtte birini kaplaması bekleniyor; nüfusu 20 bini biraz aşan Red Oak için bu oran, tarım arazisinin sanayi parselene dönüşmesi demek. Geliştirici Compass 'ın burada planladığı on adet iki katlı bina, Manhattan'daki Central Park büyüklüğünde bir tarım alanına oturuyor ve yöre sakinleri, belediyenin bu kararı kapalı kapılar ardında aldığını söylüyor.

Ölçek, profesör Michael Weber 'in Teksas Üniversitesi'nde danışmanlık verdiği şirketlere tekrarladığı üç ilkeyle çarpıcı biçimde örtüşüyor: vergini öde, istihdam yarat, şebekede esnek ol, suda pozitif, karbonda negatif kal. Onun sade özeti ise tek cümle: kaba olma, suyu alma, şebekeyi çökertme, araziyi mahvetme. Weber, iki yıl öncesine kadar büyük sayılan 5 megavatlık bir tesisin bugün yapay zekâ için 1.000 megavata kadar çıkabildiğini, yani yaklaşık 200 kat büyüdüğünü anlatıyor. Bu sıçrama, Meta, Amazon, Google ve Microsoft'un önümüzdeki yıla kadar 1,5 trilyon dolarlık harcama projeksiyonuyla birleşince, sokaktaki soru değişiyor: bu kadarına neden ihtiyaç var?

Elektrik Faturası ve Su: Rakamların Soğuk Yüzü

Faturalar, tartışmayı soyuttan somuta çekiyor. Dünyanın en yoğun kümelenmesine sahip Loudoun County, Virginia örneğinde kış faturaları sıçramış; iletim hattı maliyetlerinin tüm abonelere yansıtılması, konut faturasının 2035'e kadar 159 dolardan 308 dolara çıkabileceği projeksiyonlarına kadar uzanıyor. Soğutma tarafında ise Lawrence Berkeley çalışması, ABD veri merkezlerinin 2023'te 176 teravat-saat ile ülke tüketiminin %4,4'ünü çektiğini, doğrudan su kullanımının 66 milyar litreye ulaştığını ve dolaylı tüketimle birlikte yüzlerce milyar litreyi bulduğunu gösteriyor. Uluslararası Enerji Ajansı'nın kaba hesabıyla 100 megavatlık bir kampüs günde yaklaşık 2 milyon litre çekebilir; golf sahalarının ülke genelinde veri merkezlerinden iki kat fazla su kullandığı hatırlatması ise tabloyu yumuşatmıyor, çünkü 2022'den beri inşa edilen kampüslerin üçte ikisi zaten su stresi yüksek bölgelerde yükseliyor. Buna karşılık Arizona'nın Chandler kentinde olduğu gibi çöl kentlerinde her litre, doğrudan yaşam maliyetine yazılıyor.

Teksas siyaseti bu yüzden ısınmış durumda. Vali Greg Abbott yıllarca eyaleti yapay zekâ veri merkezlerinin merkez üssü olarak pazarlarken, Demokrat aday Gina Hinojosa geçici moratoryum çağrısı yapıyor ve kampanya bağışlarında 20 milyon dolarlık teknoloji bağlantısını gündeme taşıyor. Ağustos ayında Abbott, şebekeden çekiş yapan yeni projelere denetim tamamlanana kadar onayları duraklattığını açıkladı. Ancak seçmen nezdinde bu manevra, kırsal mahalle kavramının muğlaklığı nedeniyle inandırıcılığını yitirmiş görünüyor. Red Oak'ta yaşayan ve kendini ömür boyu muhafazakâr olarak tanımlayan Dave Low 'un sözleri tabloyu özetliyor: ilk kez doğrudan hayatını etkileyen bir mesele gördüğünü ve bu kez rengi değil, bu konuda adım atacak adayı seçeceğini söylüyor.

Gizlilik Perdesi: Project Lion'dan Project Panther'a

Yereldeki en keskin şikâyet, karar süreçlerinin şeffaflığı. Red Oak'ta 830 dönümlük tarım arazisinin yeniden imarı için plan komisyonu önce 3'e karşı 2 ile olumsuz görüş bildirmiş, fakat belediye meclisi 130 kişinin katıldığı ve 20 konuşmacının tamamının karşı çıktığı maraton toplantı sonrası 4'e 1 ile imarı onaylamış. Kentte iki kampüs işletmede, biri inşaatta, dördü plan aşamasında; her biri yaklaşık on yıllık vergi indirimleriyle onaylanmış. Compass, 60 Minutes'a konuşmayı reddetmiş, CEO Chris Crosby ise daha önce uzun vadeli istihdam ve yatırım vurgusu yapmıştı. 70 mil batıdaki Hood County 'de tablo daha da dağınık: dokuz proje, 10 bin dönüme yakın alan, Project Yellow, Red, Lion, Panther gibi kod adları ve bilgi almak için adeta kapı aşındırma gerektiren bir süreç. İlçe komiserlerinden Dave Eagle , dışarıdan gelen bir grubun iş ve iyi komşuluk vaatleriyle gelip arkasındaki ismi gizlediğini, iki ay sonra perdenin arkasında Amazon Web Services çıktığını anlatıyor; teklif, 30 yıl boyunca %90'a varan emlak vergisi iadesi talep ediyordu. Eagle reddetmiş, proje yandaki ilçede istediği teşviki alıp ilerlemiş.

Kırsal Amerika için mesele, yalnızca bir imar dosyası değil. Üçüncü kuşak çiftçi Blake O'Quinn , sığır otlatacak arazi ve sürünün içeceği su için endişeli; ülke genelinde planlanan tesislerin 23'ünün çiftlik evlerine alışkın coğrafyalara konuşlandırılacağı belirtiliyor. Sakinlerin sık tekrarladığı cümle aynı: değişime tamamen karşı değiliz, fakat mirası devretme fikrinden vazgeçmek istemiyoruz. Bu yüzden Red Oak'ta her iki haftada bir buluşan birkaç düzine kişilik grup, bütünüyle siyasi yelpazeyi kesen bir direniş ağı kurmuş durumda. İlginç olan, bu ağın birleştirici gücü: ülke genelinde yapılan yoklamalarda Cumhuriyetçi, bağımsız ve Demokrat seçmenlerin %60'tan fazlası evinin yanında veri merkezi istemediğini söylüyor.

Büyüklüğün arkasındaki itki, iki anlatının çarpışması. Destekçiler, bu devasa depolarda pişecek zekânın AGI denilen, insan düzeyini aşabilecek genel zekâya giden yolu açabileceğini, bunun otonom araçlar ve robotik fabrikaların ötesinde kanser gibi alanlarda çığır açabileceğini savunuyor. Sendikalar, inşaat için gereken nitelikli emeği işaret ediyor. Güvenlik cephesinde ise anlatı, ulusal rekabetin Çin gibi aktörlerden önce varma zorunluluğuna dayanıyor. Karşı cephede ise trafik, gürültü, sel riski, gece gökyüzünün aydınlanması ve kiraların tırmanması var; Red Oak'ta sabahın köründe kilometrelerce uzayan işçi araçları kuyruğu, artık günlük hayatın parçası. CBS'in aktardığı analiz, golf sahalarının hâlâ daha fazla su çektiğini söylese de, yereldeki algı, sayısal ortalamadan çok tepe talebin faturasına odaklanıyor.

Teksas'ın cazibesi tesadüf değil: geniş arazi, bol enerji ve esnek düzenlemeler, eyaleti JLL projeksiyonuna göre 2030'a kadar Kuzey Virginia'yı geride bırakacak küresel pazarın adayı hâline getiriyor. Ticari emlak verilerine göre ülke genelinde 22 ila 26 gigavatlık IT yükü fiilen inşa halinde ve 1 gigavatı aşan en az on saha var; bu boru hattının %89'u önceden kiralanmış ya da kullanıcıya ayrılmış durumda. Google'ın kuzeybatı Teksas'ta dört kampüs inşası ve Amarillo yakınlarında dünyanın en büyüğü olarak anılan proje, bu iştahın sembolleri. Ancak Teksas'ta ilçelerin imar yetkisi bulunmaması, yerel yönetimin fren imkânını sınırlıyor; Hill County'nin bir yıllık moratoryum denemesi, geliştiricinin 100 milyon dolarlık davası sonrası geri çekilmiş, San Marcos ve Fort Worth gibi kentler ise kendi yasaklarını tartışıyor.

Virginia'dan gelen son düzenleme dalgası da tartışmayı besliyor: eyalet, veri merkezlerinin tükettiği elektriğe kilovat-saat başına 1,1 sent vergi getiren ilk örnek oldu ve düzenleyici kurul, salt merkeze hizmet eden iletim altyapısının maliyetini doğrudan geliştiriciye yükleme kararı aldı. PJM piyasasında fiyatların %76 arttığı, Dominion'un yakıt maliyetlerinin beş yılda %90'a yakın yükseldiği bir ortamda, maliyetin toplumsallaşması ile kirlenmesi arasındaki çizgi giderek netleşiyor. Bu, Teksas'ta da aynı soruyu gündeme taşıyor: altyapının bedelini kim ödeyecek ve teşvikler ne kadar cömert olmalı?

Son tahlilde 60 Minutes'ın çizdiği tablo, veri merkezlerini bir teknoloji kararı olmaktan çıkarıp bir toplumsal ayna hâline getiriyor. Hayat pahalılığı, seçkin teknoloji şirketlerinin gücü, kalabalıklaşma ve işini kaybetme kaygısı, tek bir beton kütleye yansıyor. 60%'ın üzerinde uzlaşan bir karşıtlık, Amerikan siyasetinde nadir görülür; bu yüzden Red Oak'taki bir çiftlik evinde başlayan toplantı, eyalet başkentindeki moratoryum tartışmasına ve Washington'daki şebeke denetimlerine kadar uzanan bir hatta bağlanıyor. Önümüzdeki yıla kadar 500 ila 700 teravat-saat aralığına oturması beklenen veri merkezi talebi, Teksas ovasındaki tozlu yollar ile Virginia'daki trafo merkezlerini aynı denklemin iki ucuna yazıyor.