Dünya Düzeni Yeniden Çizilirken: Alexander Stubb'a Göre Güney, Teknoloji ve Değer Temelli Gerçekçilik

Stüdyoya girerken Stubb'ın ilk cümlesi sert bir teşhis koyuyor: demokrasiler sosyal medya ve modern teknolojiyle baş edemedi ve bu mücadeleyi şimdilik kaybediyor. Buradan ikinci teşhise geçiyor; büyük teknoloji şirketleri birçok açıdan devletlerden daha güçlü ve şu soru meşru hale geliyor: Anthropic ya da Facebook, Norveç ile Finlandiya'dan daha mı güçlü. Soru polemikten çok ölçekle ilgili — piyasa değeri ülkelerin bütçelerini aşan yapılar karşısında yüzyıllar önce yavaş müzakere için tasarlanmış kurumların tepki hızı yetmiyor.

1918, 1945 ve 1989 gibi bir kırılma: Düzen neden yeniden kuruluyor

Karşısında host Nicolai Tangen var; Norveç Varlık Fonu'nun tepesindeki yönetici, In Good Company'nin düzenli sesi. Konuğu Alexander Stubb ise 5,5 milyonluk bir ülkenin cumhurbaşkanı, 1.340 kilometrelik Rusya sınırı olan, dokuz yıldır üst üste dünyanın en mutlu ülkesi seçilen Finlandiya'nın dış politika ve ordudan sorumlu ismi, aynı zamanda başkomutan . Avrupa Beyaz Saray'a giden yolu aradığında telefonu çalan kişilerden biri olması tesadüf değil; geçen aylarda yayımladığı kitap da tam bu yüzden yazıldı: Eski dünya nasıl dağıldı ve yerini kim belirleyecek.

Kitabın çekirdek iddiası net: Dünya düzeni 1918, 1945 ve 1989 gibi bir kırılma yaşıyor. Soğuk Savaş sonrası batı merkezli düzenin genişlemesi bitti; şimdi iki seçenek karşı karşıya: çok taraflı normlara dayalı kurumsal düzen ve işbirliği ile çok kutuplu, işlemsel kaos ve çatışma . Stubb'a göre oyunu belirleyecek olan ne Washington ne Pekin; tercihi Küresel Güney yapacak . Bu yüzden kitabın ilk adını değiştirseydi, üçgen yerine güç dikdörtgeni demeyi tercih edeceğini söylüyor.

Güney neden belirleyici? Stubb üç gerekçe sıralıyor: nüfus, ekonomi ve teknoloji ölçeği. Artık Batı'nın kapsayıcı üstünlüğü sona erdi ama Doğu'nun mutlak hâkimiyeti de ufukta görünmüyor. Hindistan dünyanın en kalabalık ülkesi, Körfez ülkeleri olağanüstü refah üretiyor, Afrika'da Nijerya, Güney Afrika, Mısır ağırlık koyuyor, Latin Amerika'da Brezilya ve Arjantin denklem dışına itilemiyor. Stubb'ın küçük ülke perspektifi burada idealist: Tercihi, Güney'e temsil alanı açacak şekilde reforme edilmiş bir Birleşmiş Milletler etrafında kurulu çok taraflı sistem.

Güney'in tercihi ve Çin'in uzun oyunu

Bu temsil meselesi Afrika örneğinde ete kemiğe bürünüyor. Stubb aktarıyor: Afrikalı liderler Avrupalının parmak sallayarak geldiğini, Çinlinin ise sermayeyle geldiğini söylüyor. Kendi metaforu daha da çarpıcı: Batılı lider Çin'in inşa ettiği havaalanına iniyor, Çin'in yaptığı otoyolda ilerliyor, Çin'in kurduğu otelde basın toplantısı yapıp Çin'le işbirliği yapmamanız gerektiğini söylüyor. Ona göre çözüm dili değiştirmekte: daha onurlu ve alçakgönüllü dış politika , daha az vaaz, daha somut işbirliği.

Peki Batı neyi yanlış gördü? Stubb'ın yanıtı niyet suçlaması değil, kimlik mahkûmiyeti . Hepimiz kendi kimliğimizin esiriyiz diyor; İskandinav, Avrupalı, Soğuk Savaş sonrası düzende kariyer yapmış bir kuşak dünyayı kaçınılmaz olarak kendi merceğinden okudu. Bu mercekte tarihin sonu geldi ve Batı herkesi peşinden sürükleyecek kibri vardı. Yeni Washington yönetiminin çok taraflılığa mesafeli duruşu da bu tabloya ek bir tat verince, Batı'nın merceği iyice daraldı.

Kitabın güncellenmiş haritasında dördüncü bir güç zaten masada: teknoloji bloku . Stubb ve Kanada Merkez Bankası eski başkanı Mark Carney 'nin işaret ettiği üzere bu blok hesaplama kapasitesi, veri ve yapay zekâ üzerine kurulu. Stubb düzeltme yapıyor: Bu tek başına bir kutup değil, Güney, Doğu, Batı ve Kuzey arasındaki dengeye eklenen yeni bir katman . Teknoloji ekonomide çalışma biçimini, siyasette iletişim dilini, savaşta icra tarzını, bilimde ise insan olmanın koşullarını değiştiriyor. Anahtar kavram erişim : Hesaplama ve enerji — daha net ifadeyle elektrik — kimdeyse oyunu o kurar, ama Stubb bunun sıfır toplamlı değil, kazan-kazan kurgulanması gerektiğini savunuyor.

Güç dikdörtgeni: Dördüncü köşe teknoloji

Demokrasiler bu hıza neden ayak uyduramıyor? Stubb tarih dersi veriyor: Modern demokrasi Locke, Montesquieu, Rousseau ve Hobbes gibi düşünürlerin 17 ve 18. yüzyılda yavaş, hantal, pazarlık ve zaman tanıyan bir düzen olarak hayal ettiği yapı. Amerikan Anayasası bile gizli ve uzlaşıya dayalı bir müzakere ürünü. Oysa bugün her şeye anında tepki bekleniyor. Kitabın ilk çalışma başlığının dijital çağ demokrasisi ya da otoriter alternatifi olması bu gerilimi özetliyor; sosyal medya ile baş edilemediği için demokrasiler mücadeleyi kaybediyor ve şirketler devletleri gölgede bırakıyor.

Bu gölgede kalma hali finans piyasasında da görünüyor; bazı şirketlerin piyasa değeri ülkeleri geride bırakıyor. Stubb'ın sorduğu soru bu yüzden retorik değil: Bir büyük dil modeli şirketi gerçekten Finlandiya'dan daha mı güçlü? Siyaset bilimi net yanıt veremiyor çünkü güç tanımı da değişti: Egemenlik yalnızca toprak ve orduyla değil, veri, çip ve hesaplama tekeliyle ölçülüyor.

Bu noktada kritik ikilem geliyor: Yapay zekâ eşitleyici mi olacak, adaletsizliği mi büyütecek? Stubb'a göre iki yol da mümkün ve tercih önümüzdeki yıllarda yapılacak. Biyoloji ile teknolojinin karışımı en riskli alan; DNA üzerinde oynama ve genom dizileme farklı insan türleri yaratabilir. Yuval Noah Harari'nin işe yaramaz sınıf uyarısını hatırlatıyor; kapitalizm ile komünizm kavgasında emekçi sınıf kapitalist sistem için bile yararlıydı, peki ya yarın yararlı sınıf kalmazsa? Neoliberal vaat ile devlet aygıtı arasındaki toplumsal sözleşme o zaman neye dayanacak? Büyük teknoloji çevrelerinin toplumsal etkiyi — bir istisna olarak Demis Hassabis ve benzerlerinin sınır yapay zekâ kontrolü çabaları dışında — yeterince düşünmediğini söylüyor.

Yavaş demokrasi, hızlı teknoloji devleri

Çözüm için Stubb, Bill Gates'in ulusal ve uluslararası çerçeve çağrısına katıldığını belirtiyor ama bakışını daha somuta çeviriyor: Hassabis'in çalıştığı türden sınır yapay zekâ yönetişimi ve kontrol mekanizmaları. Mevzuatın bir ila üç yıl geriden geldiğini hatırlatıyor; bu boşlukta siber saldırılar gibi kıyamet riski taşıyan alanlar koruma istiyor. İlk adımı Amerika Birleşik Devletleri , ardından Avrupa ve Çin'de atıp sonra Birleşmiş Milletler çatısında evrensel bir çerçeveye taşınması gerektiğini düşünüyor. Amaç tek: bu teknolojik devrimi insanlığın korunması için ehlileştirmek.

Peki yapay zekâ artık silahlara, otomobillere, pillere, araştırmaya gömülmüşken Washington ile Pekin gerçekten işbirliği yapabilir mi ? Stubb zorunda oldukları için evet diyor. Güç dengesi zaten var: kritik mineraller, hesaplama kapasitesi, çip gücü ve şirket ekosistemi , üstüne açık mı kapalı mı sistem tercihi. Yalnızca iki başkent değil, şirketler de masada olmalı; Avrupa, Küresel Güney ve dünyanın geri kalanı da. Avrupa bir zamanlar ticarette düzenleyici süper güç olarak standart koydu; şimdi aynı rolü yapay zekâ düzenlemesinde üstlenmesi gerekiyor, aksi halde kurallar savrulan bir alanda yazılamaz.

Burada Stubb kendi formülünü tanımlıyor: değer temelli gerçekçilik . Değerler kısmı Finlandiya gibi bir Kuzey ülkesi için tanıdık: demokrasi, özgürlük, hukukun üstünlüğü, insan hakları, temel haklar, uluslararası kurumlar, eşitlik ve adalet . Gerçekçilik kısmı ise herkesin aynı değerleri paylaşmayacağını kabul etmek. İnsan haklarının evrensel olduğuna inanıyor ama muhatabının inanmayabileceğini de görüyor. İklim, yapay zekâ, enerji, kalkınma ve çevre gibi sorunlar yalnızca Helsinki ile Oslo arasında çözülmez; kendi değerlerinden taviz vermeden uzlaşı üretmek gerekiyor. Yani uzlaşı, değerlerden vazgeçmek değil, sonuç almak için çözüm üretmek demek.

Değer temelli gerçekçilik ve üç olası denge

O uzlaşı ihtiyacı, ad hoc koalisyonların dağınık dünyasını açıklıyor. Stubb diplomasi ile iş dünyasını ayırıyor: Diplomasi kazan-kazan ve uzlaşı arar, iş dünyası ise sıklıkla sıfır toplamlı işlem mantığıyla çalışır. Dünya işlemlerle değil, çözümlerle yürür. Yeni denge için üç patika çiziyor: birincisi kaotik ve işlemsel dünya , Ukrayna, Orta Doğu ve Sudan gibi çatışmaların arttığı, kural tanımaz ve değerden çok çıkara dayalı kutsal olmayan ittifakların çoğaldığı rota; ikincisi çok kutuplu ama gevşek kurallı dünya, daha çok saf ulusal egemenlik üzerine kurulu; üçüncüsü ise bölgesel entegrasyonların — AB, ASEAN, Mercosur, Afrika Birliği — reform edilmiş bir Birleşmiş Milletler etrafında buluştuğu düzen. Reformun kalbi Güvenlik Konseyi : veto hakkına sahip beş daimi üyeye ek olarak Latin Amerika'dan en az bir, Afrika'dan iki ve Asya'dan bir sandalye öneriyor.

Ülke içine dönünce ton değişiyor; Finlandiya'nın mutluluk sırrı soruluyor. Stubb Maslow hiyerarşisi ile başlıyor: temel ihtiyaçlar Norveç, İsveç, Danimarka ve İzlanda gibi büyük ölçüde karşılanmış durumda. Üstüne eşitlik ve adalet anlayışı, buradan doğan refah devleti , açık ekonomi ve sağlam güvenlik ağı ekleniyor. Eğitim belirleyici; okuyan, takip eden, anlayan medeni nüfus hayata anlam katıyor, doğaya yakınlık da tamamlıyor. Dokuz yıl üst üste en mutlu ülke unvanı bu karışımdan çıkıyor ama Finlilerin sokakta sürekli gülümsemediğini de ekliyor. Ölçüm öznel ama en iyi yöntem hâlâ basit: insanlara 1'den 10'a ne kadar mutlusunuz diye sormak.

Mutluluğa yönelik en büyük tehdit sorulduğunda ise Stubb tereddütsüz kutuplaşma ve eşitsizlik diyor. En çarpıcı örneği Amerika Birleşik Devletleri , bugün en kutuplaşmış liberal demokrasi. Göç, kimlik, ten rengi eksenli gerilimler ve küreselleşmenin herkesi zenginleştireceği vaadinin boşa çıkma hissi bu tabloyu büyütüyor. Serbest ticaret ya da uluslararası kurumlar benim ihtiyaçlarımı karşılamıyor duygusu yerleşirse siyaset sertleşiyor. Çareyi diyalogda görüyor: herkese eşit fırsat, mükemmel olmayan ama birbirimiz için çalıştığımız hissi ; bu his kaybolduğunda bölünme kaçınılmaz.

Mutluluk, NATO ve hibrit savaştan Avrupa'ya

Fin anayasal mimarisi bu gergin dünyada ilginç bir avantaj üretiyor: Cumhurbaşkanı dış politika, güvenlik ve askeri işlerden sorumlu başkomutan , başbakan iç meseleler ve AB odağında. Stubb bunun anayasal olarak iç siyasete karışmadığı anlamına geldiğini ama değer lideri olarak megafon etkisinin sürdüğünü söylüyor; bütçeye ya da yol ve hastaneye karar vermez ama değerler, etik ve esenlik konularında çıta koyabilir. En önemli koşul cumhurbaşkanı ile başbakan arasındaki bağ . Kendisi de başbakanlık yaptığı için uyumu biliyor; bu hafta Rovaniemi'de Arktik zirvesi için başbakanla telefonla koordine ettiğini, dışarıda bilateral hattı kendisinin, AB hattını başbakanın taşıdığını anlatıyor. Dünyada dış politikaya bu kadar zaman ayırabilen başka lider olmadığını söylemesi abartı değil; esprisi de net: Cumhurbaşkanı yönetim kurulu başkanı, başbakan icra kurulu başkanı , baskı doğal olarak ikincide.

Savunma ve Avrupa faslı geçmişle geleceği bağlıyor. Finlandiya Soğuk Savaş sonrası NATO'ya girmedi ama Stubb o yıllarda üyeliği savunan azınlıktaydı; Avrupa Birliği'ne giriş ise Batı entegrasyonunu sağladı. Esas ders 1939-1944 Kış ve Devam Savaşları ndan geldi: büyük komşunun saldırganlık potansiyeli hiç unutulmadı, bu yüzden NATO dışında da güçlü ve bağımsız savunma korundu; Soğuk Savaş bitiminde 64 adet F-18 alındı, zorunlu askerlik sürdü, ikinci elden topçu toplandı. Bu uyum o kadar yüksekti ki 17 Mayıs 2022 başvurusu sonrası 5 Temmuz'da Katılım Protokolü imzalandı ve 4 Nisan 2023'te 31. üye olarak tarihin en hızlı katılım müzakeresi tamamlandı. Bugün ittifak krizde değil, geçişte : NATO 1.0 Soğuk Savaş caydırıcılığı, NATO 2.0 Kosova ve Afganistan barışı koruma, şimdi Avrupa'nın konvansiyonel güçlerde daha fazla sorumluluk aldığı, bütçelerin yüzde 2'den yüzde 5'e çıktığı, savunma sanayisinin büyüdüğü eşik . Hibrit savaş zaten süreklileşti; kablo kesintileri, insansız hava araçlarının havalimanlarını kapatması, hava sahası ihlalleri, GPS karıştırma, siber saldırılar ve sabotajlar kinetik savaşın gölgesinde intimidasyon üretiyor ama Stubb henüz 5. Madde eşiği görmüyor. Ukrayna için beklentisi savunma zaferi : Finlandiya'nın 1944'te tarif ettiği gibi büyük küçük üzerine çöktüğünde küçüğün varlığını sürdürmesi bile kazanımdır. Kiev dönüşü izlenimleri net: Ukrayna askeri, siyasi ve mali olarak savaşın hiçbir dönemindeki kadar güçlü, Rusya'nın cephe ve ekonomide kaybı ağır, petrol rafinerilerinin vurulmasıyla akaryakıt kuyrukları ve tayın yaşayan Rus kamuoyunun yarısından fazlası savaşın bitmesini istiyor; yine de soğuk bir kışa hazırlanmak gerekiyor. Avrupa liderliği sorusuna Stubb Ursula von der Leyen ve António Costa 'nın kurumsal liderliği ile Emmanuel Macron, Friedrich Merz, Giorgia Meloni, Donald Tusk ve dışarıdan Keir Starmer katmanını birlikte anıyor. Brexit 27 ülkeyi kenetledi, Covid aşı tedariki, Ukrayna ve enerji darboğazı bayrak etrafında topladı , batıdan gelen Amerikan baskısı da jeopolitik Avrupa doğurdu; Kanada'yı 51. Amerikan eyaleti yerine 28. AB üyesi görme esprisi de bu çerçevede. Kapanışta Trump'ı tarihin en sonuç odaklı başkanlarından biri olarak tanımlıyor; etkinliği anlamak ve NATO ile Ukrayna başlıklarında angaje olmak gerektiğini, 11 buz kırıcı (dördü Finlandiya'da, yedisi Amerika'da) ve Arktik'te binlerce askerle ortak eğitim hattını buna örnek gösteriyor. Kekkonen'in saunası ve Niinistö'nün Putin'le buz hokeyi geleneğine göndermeyle kişisel ilişkilerin küçük ülke için bilgi ve ağlar üzerinden nüfuz demek olduğunu vurguluyor. Bu ağ fikrinin kökeni 91 yaşındaki eski NHL yetenek avcısı babası ve yakında çıkacak How Can I Help kitabı. Günlük rutini Financial Times, Economist, New York Times ve Foreign Affairs ile 1 saat kitap, 1 saat spor, 1 saat telefon kuralı — telefon hariç uyabildiği — üzerine kurulu; 58 yaşında kısa mesafe triatlon, pilates ve yoga ile süren, Christian Blumenfelt referanslı tempo. En büyük kişisel başarısızlığı olarak parti başkanlığı ve başbakanlık dönemini gösteriyor; substance değil, saldırıları kişiselleştirmesi. Gizli yeteneği sorulunca gülerek muzlu pankek tarifi veriyor: iki yumurta, bir muz, yulaf, zeytinyağı , sınırlı kolesterol bahanesi. Gençlere tavsiyesi ise dört kelime: hayal et, inan, çok çalış, başar ; başarı unvan değil, başkalarının hayatına dokunarak her gün anlamlı bir hayat sürmek , meraklı ve esnek kalıp birçok kariyer sığdırabilmek.