İlk Şehir Tartışması: Göbekli Tepe, Eriha ve Uruk Arasında Kentin Tanımı Neden Hâlâ Belirsiz

Video, binlerce kişinin planlı sokaklar ve merkezi bir meydan etrafında yaşadığı dev bir yerleşimi kurup sonra bilerek ateşe verme fikriyle açılıyor; Doğu Avrupa'da Cucuteni-Trypillia kültürünün 5 bin yıldan daha eski bir yerleşiminde 46 bin kişiye kadar insanın yaşadığı tahmin ediliyor ve bu ölçek o dönem için neredeyse duyulmamış bir yoğunluk anlamına geliyor, ardından aynı topluluğun kendi kentini yakıp terk etmesi, ilk şehrin nerede ve ne zaman kurulduğu sorusunun neden basit bir takvim sorusu olmadığını da hemen ortaya koyuyor.

Şehir nedir: Childe'ın listesi ve tanım tartışması

1950'lerde arkeolog V. Gordon Childe kentin kültürler arası tanımı için bir liste önerdi; bu liste yoğun ve kalabalık nüfusun yanında anıtsal kamu yapıları, zanaatkâr ve sanatçı gibi uzmanlaşmış işler, uzun mesafeli ticaret, vergilendirilebilen artı ürünün merkezi birikimi, toplumsal hiyerarşi ve seçkin bir sınıf ile uzun vadeli planlamayı mümkün kılan bir yazı sistemini de içeriyordu. Liste bugün bazı yönleriyle eski bulunuyor ve evrensel bir benchmark olarak kabul edilmiyor, fakat bir yerleşimin şehir sayılıp sayılmayacağını tartışırken hangi kutuların işaretlenmesi gerektiğine dair hâlâ işe yarayan bir çerçeve sunuyor ve videonun ele aldığı her alanı bu kutularla sınamaya imkân veriyor.

Hikâye Orta Doğu'da Anadolu'da başlıyor ve Göbekli Tepe 1960'larda bulunup önemi ancak 30 yıl sonra kazılınca anlaşılan bir merkez olarak öne çıkıyor; alanın 9500'lü yıllara uzanan geçmişi ve yakınındaki benzer ağ ile birlikte ele alındığında tarih derinleşiyor. Yaş tayini için radyokarbon yöntemi anlatılıyor, atmosferde sürekli üretilen karbon-14 bitkiler fotosentezle onu soğururken canlı öldüğünde alım duruyor ve kalan karbon-14 ile durağan karbon-12 oranı ölçülerek yaş bulunuyor, duvar sıvasındaki bitki kalıntılarından gelen ölçümler buranın yaklaşık 9700 ile 9300 arasına tarihlenmesini sağlıyor. Bir zamanlar 20'den fazla oval yapının durduğu alanda 5,5 metreyi bulan T biçimli dikilitaşlar hayvan ve sembol kabartmalarıyla erken dönem mimari için çarpıcı bir örnek oluşturuyor ve bu anıtsallık tek başına bir şehir kutusunu işaretliyor.

Başta yalnızca dönemsel şölen ve tören alanı sanılan Göbekli Tepe için 2010'larda bazı büyük yapıların ortak konut olabileceği, büyük kaplardaki kimyasal kalıntılarda karbonhidratça zengin lapa izleri ve toplu beslenme kanıtları öne sürülünce tablo değişiyor; yine de yakınlarda kolay su kaynağı olmaması ve yağmur suyunu toplama izlerine rağmen yıl boyu kalıcı yaşamın zorluğu tartışmayı canlı tutuyor. Daha önemlisi yerleşim tarım, hayvan evcilleştirme ve çanak çömlek öncesine ait olmasıyla Childe'ın kent devrimi ile neolitik devrim arasındaki sıralamayı bulanıklaştırıyor; önce köy sonra kent fikri yerine ortak tören pratiğinden kent benzeri yoğunlaşmaya geçiş ihtimalini güçlendiriyor. Yaklaşık 1500 yıl kullanımdan sonra terk edilmesi ise kentsel deneylerin tek yönlü bir ilerleme değil, bakım maliyetiyle yüzleşen bir deney olduğu fikrini pekiştiriyor, nitekim çevredeki dik yamaçlarda kış yağışlarıyla tetiklenen heyelanların alanı gömmesi, bilerek gömme anlatısı yerine mühendislik ve konum zorluğuna işaret ediyor.

Eriha, modern Filistin'deki Tell es-Sultan höyüğünde 9000'lerden beri yaşam izleri taşıyan ve konum avantajını suya borçlu olan nadir bir süreklilik örneği; 8000'lere tarihlenen anıtsal taş sur ve 8 metreyi aşan iç merdivenli kule, dönemi için dünyanın ilk gökdeleni sayılabilecek bir mühendislik sunuyor ve toplu emeğin örgütlenmesini kanıtlıyor. Kulenin savunma mı yoksa komşu dağın yaz gündönümünde üzerine düşen gölgeyle çalışan bir astronomik işaret mi olduğu tartışılıyor, fakat nüfusun en fazla birkaç binle sınırlı kalması ve tam kentleşmenin ancak 3000'lerde belirmesi bu erken anıtın tek başına şehir statüsünü tartışmalı kılıyor. Yine de Ein es-Sultan kaynağı sayesinde çöl ortasında kesintisiz su sağlaması ve günümüze kadar iskânın sürmesi, konum seçiminin bir kent deneyini uzun ömürlü kılan en kritik değişken olduğunu net biçimde gösteriyor.

Çatılarda yürüyen yoğunluk: Çatalhöyük

Göbekli Tepe'nin gömülmesinden yaklaşık 500 yıl sonra Anadolu'da Çatalhöyük 7400'lerden itibaren tell adı verilen insan faaliyetinin birikmesiyle oluşan iki höyük üzerinde yayıldı; nüfus tahminleri 600 ile 10 bin arasında geniş bir aralığa dağılıyor ve bu belirsizlik bile yoğunluk tartışmasını zorlaştırıyor. Kerpiç evlerin plansız biçimde bitişik nizam dizilmesi, sokak yerine damdan dama geçiş ve çatıdaki girişler ile evlerin altına gömülen ölüler, gündelik yaşam ile ritüeli aynı mekânda birleştiren özgün bir mimari kurguya işaret ediyor. Kadın çocuklarda beş kat fazla mezar eşyası ve DNA analizlerinde aynı eve gömülenlerin her zaman akraba çıkmaması ama evlerin anne hattında sürmesi, ayrıca çok sayıda kadın figürini, toplulukta kadınların sembolik ağırlığına işaret ederken ortada tapınak, pazar veya merkezi yönetim gibi kamusal kurumlara dair kanıt bulunmaması Çatalhöyük'ü yoğun bir köy ile kent arasında bırakıyor.

Yerleşimin 5950'lerde yavaş bir gerilemeyle terk edilmesinin ardında iklim değişimi kadar kalabalık yaşamanın bedelleri de görülüyor; tahıla dayalı beslenmenin diş çürüğünü %10'a taşıması, kaplardaki protein analizlerinde erken süt tüketimi izleri, ev duvarlarında hem hayvan hem insan dışkısı kalıntıları, kemiklerde üçte bir oranında enfeksiyon izi ve dörtte birde şiddet kaynaklı kafatası kırıkları, deney niteliğindeki bu yoğunluğun halk sağlığı ve toplumsal gerilim sorunlarını çözemediğini gösteriyor. Bu tablo arkeolojide sıkça vurgulanan bir dersi netleştiriyor; artı ürün ve yoğunluk tek başına kent üretmiyor, atık yönetimi, beslenme çeşitliliği ve anlaşmazlık çözme mekanizmaları olmadan deney sürdürülemez hâle geliyor ve Çatalhöyük örneği bu eşiği aşamayan bir laboratuvar gibi okunuyor.

Tartışmasız kent: Uruk ve yazının icadı

Mezopotamya'da tablo değişiyor; Dicle ve Fırat'ın taşıdığı verimli alüvyon, Tel Brak ve Ur gibi merkezlerle birlikte Uruk'un 5000'lerde oluşup bin yıl içinde dünyanın en büyük yerleşimine dönüşmesini mümkün kılıyor. Uruk'ta tapınaklar, hiyerarşi ve bürokrasi, standart boyutlu çanakların belirlediği tahıl istihkakları, tarlaları besleyen kanal ve baraj ağları, artı ürünün uzun vadeli planlama ile merkezi birikimi ve 3400'lerde Mısır hiyerogliflerinden hemen önce ortaya çıkan çivi yazısı ile ekonomik işlemlerin kayda geçmesi, Childe'ın tüm kutularını neredeyse eksiksiz işaretleyen bir kent mimari ve yönetim bütünlüğü sunuyor. Kentin gücünün azalması kademeli olsa da 700'lere kadar iskânın sürmesi, yani Orta Çağ'a dek yaşaması, erken kent deneyleri arasında ender bir dayanıklılığa ve kurumsallaşmış bir kent geleneğine işaret ediyor.

İklim tek başına çöküş açıklaması olarak uzun süre öne çıksa da 2021 tarihli bir paper yaklaşık bin radyokarbon tarihini kullanarak nüfus seyrini yeniden kurdu ve 2200'lerdeki ani soğuk ve kurak döneme gelmeden önce hızlı nüfus artışı ve ardından düşüşün zaten başladığını gösterdi; yani kuraklık tabutun son çivisi olsa da kentler öncesinde hızlı büyümenin baskısını taşıyordu. Bu bulgu kent krizlerini yalnızca dış şokla açıklama eğilimini zayıflatıp iç dinamiklerin payını görünür kılıyor ve Uruk örneğini çevresel determinizm yerine büyüme, yönetim kapasitesi ve kaynak planlaması arasındaki dengeyle okumayı gerektiriyor; aynı paper yaklaşımı farklı coğrafyalardaki erken kentlerin kırılganlığını karşılaştırmak için de bir benchmark işlevi görüyor.

Haritanın dört bir yanındaki deneyler: Cucuteni'den Pasifik'e

Orta Doğu dışındaki deneyler aynı soruları farklı malzemelerle sınıyor; Cucuteni-Trypillia yerleşimleri bugün Ukrayna, Moldova ve Romanya hattında 5000'lerde bini aşkın ev ve 12 bin ile 46 bin arasında tartışılan nüfuslarıyla halka halka dizilmiş ev kümeleri ve ortadaki büyük meydanıyla planlı bir şema sunuyor. Ahşap mimari taş anıt bırakmadığı için izleri jeomanyetik taramalarla okunuyor, her malzeme manyetik alana farklı tepki verdiği için yerleşim izleri haritalanıyor ve yüksek ısıda minerallerdeki alanın sıfırlanması sayesinde yanmış yapıların izi binlerce yıl sonra bile parlak bir sinyal olarak seçiliyor. Tehlikeli komşulara karşı sayıca güçlenme hipotezi, merkezi yönetim ve yıl boyu iskân konusundaki belirsizliklerle birlikte tartışılırken bazı yapıların daha büyük ve süslü olması ve bir konsey toplantısını betimlediği düşünülen figürinler, hiyerarşi ve yönetim izlerini güçlendiriyor. En çarpıcı örüntü ise yaklaşık her 70 yılda kentin yakılması; deneysel olarak yeniden inşa edilen evlerin büyük miktarda yakıt olmadan tutuşmaması bu yangınların kaza değil bilinçli bir terk ve yenileme pratiği olduğunu düşündürüyor ve 3200'lerde mega alanların terk edilip küçük köylere dönülmesi, kentleşmenin kaçınılmaz bir yol olmadığını gösteriyor.

Aynı dönemde Bulgaristan'daki Solnitsata 5500'lerde kurulup 4700'lerde tuz üretimi ve uzun mesafeli ticaretle zenginleşen, birikimi surla korunan küçük ama öğretici bir örnek; 3 metre yüksekliğinde 2 metre kalınlığında taş surlar, çok katlı taş evler ve yakındaki mezarlıktaki yoğun altın ve bakır buluntular artı ürünün para işlevi gören tuza dönüşmesini somutlaştırıyor ve yerleşimin 4200'lerde deprem ve kuraklıkla son bulması, zenginlik kadar kırılganlığı da anımsatıyor. Nil boyunca 5000'lerde yerleşen topluluklar içinde Nekhen, 3500'lerde 10 bine ulaşan nüfusu, taşkınlara karşı hafif yüksek konumu ve Nil'in kilometrelerce yatak değiştirip metrelerce alüvyon bırakmasıyla oluşan arkeolojik zorluklara rağmen korunan kalıntılarıyla Mısır kent geleneğinin şablonu gibi duruyor; çömlek üretiminde standardizasyon, idari yapılar, bilinen en eski süslü mezar, fıçıların tortusunda kütle spektrometresi ile saptanan arpa maya ve hurma katkılı büyük ölçekli bira üretimi ile güç göstergesi olarak tutulan hayvanat bahçesi, seçkin sınıf ve uzmanlaşmayı birlikte kanıtlıyor ve iklimin kuraklaşmasıyla gücün kayması 2300'lere doğru kentin sönmesine yol açsa da tapınak kullanımının sürmesi sürekliliğin farklı biçimlerde devam edebildiğini gösteriyor.

Çin'de Yangtze Deltası'ndaki Liangzhu 1930'larda yol yapımında ortaya çıkan yeşim buluntularıyla tanınan ve 3300'lerde pirinç tarımındaki artı ürünle yükselen, standart boy kerpiç tuğlalar, sulak zemine oturtulmuş devasa sıkıştırılmış toprak platform, taşkınlara karşı 11 baraj, surlar ve saray ile kraliyet mezarlığını taşıyan yükseltilmiş bölümle su mühendisliğini merkeze alan büyük ölçekli bir kent olarak anlatılıyor. Yakındaki mağaradaki dikitlerin oksijen ve karbon izotoplarından okunan yağış kayıtları 2300'lerde yoğun musonların barajları aştığını ve kentin aniden terk edildiğini düşündürüyor, sonrasında bölgede yoğun iskân izi kalmasa da Liangzhu kökenli eşya ve uygulamaların 1000 kilometre uzağa kadar yayılması, kent sönse bile geliştirdiği teknoloji ve zanaat bilgisinin dağılarak yaşadığını gösteriyor.

Kuzey Amerika'da Louisiana'daki Poverty Point MÖ 1800'den başlayarak 600 yıla yayılan bir inşa süreci ve merkezi meydan çevresinde altı dev yarım daire setiyle, en büyük höyüğün 90 günden kısa sürede ve gerektiğinde 9 bin işçi ölçeğinde emekle yükseltilmesiyle anıtsal mimari için farklı bir yol öneriyor. Doğal taş bulunmayan ovada ısıtılıp fırınlarda kullanılan kil topları, yani Poverty Point nesneleri, Büyük Göller'den gelen bakır gibi uzak hammaddelerle birlikte uzun mesafeli ticaret ağlarını kanıtlıyor ve yıl boyu iskân ile yoğun tarım ya da yazı olmadan da büyük kamusal projelerin örgütlenebileceğini göstererek kentleşmenin tek bir patika izlemediğini vurgulayan bir deney olarak öne çıkıyor.

İndus Vadisi'nde 2500'lerde 40 bine ulaşabilen nüfusuyla Mohenjo-daro, Harappa uygarlığının ızgara planlı sokakları, çok odalı ve çok katlı evleri, toplanma yapıları ve özellikle su yönetimiyle öne çıkan bir kent olarak anlatılıyor; katranla yalıtılmış büyük hamamlar, her üç eve bir kuyu düşen dağıtım sistemi, evlerden doğrudan çıkan kanallarla merkezi kanalizasyon ve en az altı kez yaşanan taşkınlara karşı yükseltilmiş setler, kuraklık ve taşkın arasında salınan muson rejimine karşı geliştirilmiş bir mühendislik cevabı sunuyor. Henüz çözülememiş yazı sistemine rağmen bu altyapı, 1700'lerde muson ve nehir yataklarındaki kaymalarla gelen düzensizlikler karşısında bile uzun süre direnç üretse de aynı küresel iklim dalgalanmasının Mezopotamya ile eş zamanlı baskısı iki havzada da kent ağlarının kırılmasına katkı yapıyor. Video, bu bölümün ardından hızlı bir panoramayla San Lorenzo'dan Büyük Zimbabve ve Angkor'a uzanan bir kent dalgasına işaret edip ana fikri netleştiriyor; ilk kentler tek bir merkezden yayılmadı, farklı kıtalarda bağımsız deneyler olarak doğdu, gıda üretimi, temizlik ve toplumsal uyum sorunları çözülmeden sürdürülemedi ve başarısız denemeler birikerek kalıcı kent bilgisi yavaş yavaş oluştu.