55 Yıldan Süzülen 6 Acı Ders: Denge Masalı, Borç ve Enerji Gerçeği

1971’de 18 yaşındayken ders kitabı iktisadını reddeden Steve Keen, o günden bu yana ana akımın aynı hataları tekrarladığını söylüyor. Yirmi üç dakikalık bu özet, 55 yılın damıtılmış hâli olarak altı dersten oluşuyor ve tek bir soruyla açılıyor: model neyi dışarıda bırakıyor? Keen’e göre dışarıda bıraktıklarımız, modelin içindeki süslü denklemlerden daha belirleyici ve bu yüzden krizleri kaçırıyoruz.

Model neyi görmezden geliyor?

İlk örnek, Mankiw’in mükemmel rekabet anlatısı: ürünler homojen, alıcı ve satıcı sayısız ve kimse fiyatı etkileyemez. Keen, otomobil pazarını sahneye çağırıyor: Ferrari, Tesla, Toyota aynı potada erimez, her biri kendi nişinde farklı özelliklerle müşteri çeker ve rekabet fiyat kırma değil çeşitlilik yarışıdır. Bu çeşitliliği yok sayıp homojen mal varsayarak başlayan her model, kapitalizmin hem canlı hem tehlikeli kılan evrimsel motorunu en baştan ıskalar.

Aynı körlük maliyet eğrisinde sürüyor. Ders kitapları azalan verimlilikle yükselen marjinal maliyet çizer ve arz eğrisini buradan türetir. Oysa 1930’lardan beri yapılan 71 saha anketinde şirketler kapasiteye kadar maliyetlerin düşmeye devam ettiğini, marjinal maliyetin sabit ya da azalan kaldığını söylüyor. Alan Blinder bile beklentisi boşa çıkarak yalnızca üretimin yüzde 11’inin artan marjinal maliyet koşullarında yapıldığını buldu; geri kalan ekonomi bu şemanın dışında işliyor.

Firma boyutu ve güç yasası

Buğday örneği de efsaneyi ele veriyor: ABD’de en küçük yüzde 65 çiftlik toplam buğdayın yüzde 2’sinden azını üretirken en büyük yüzde 2,5 çiftlik yüzde 37’sini karşılıyor. Homojen küçük üreticiler tablosu gerçekte yok. Robert Axtell’in ABD verisiyle gösterdiği log-log doğrusu, firma sayısının çalışan sayısına göre güç yasasına uyduğunu, çok sayıda küçük ve az sayıda dev firma deseninin evrensel olduğunu kanıtlıyor. Ünlü ters soru da buradan geliyor: neden her otomobil tek fabrikada üretilmiyor, Ferrari zaten tek fabrikada üretiliyor ve her firma kendi ürününde fiilen tekel.

Denge yerine evrim

İktisadın denge takıntısı, 1960’larda keşfedilen karmaşık sistemler bilgisinin bir adım gerisinde kalıyor. Keen, üç değişken ve üç sabitli basit bir akışkan modelini Ravel yazılımında canlandırıyor: sistem dengeden 0,1 birim uzağa itildiğinde denge noktalarına çekilmek yerine uzaklaşıyor, bir çekicinin etrafında dönüp diğerine savruluyor. Üç denge de itici, hiçbiri çekici değil ve ortaya garip çekicilerle dolu kaotik bir yörünge çıkıyor. Bu, kapitalizmin de dengesiz ve sürekli evrilen bir sistem olarak modellenmesi gerektiğini düşündürüyor.

Bankacılık bahsinde Keen’in mesajı net: banka kredi verdiğinde parayı yaratır. Ravel’de kurduğu basit çift kayıt modelinde kredi hem borç hem mevduat olarak yazılır, faiz bankaya akar ve banka harcar, kredi arttıkça para arzı ve nominal çıktı birlikte genişler, kredi daralınca ikisi de büzülür. Ders kitabındaki ödünç verilebilir fonlar şeması ise bankayı sanki bir kredi derecelendirme bürosu gibi resmeder, tasarruf sahibinden borçluya fon taşır gibi gösterir ve bu kurguda para miktarı ile çıktı krediye duyarsız kalır. 2007’de bu kör modelle kriz öngörülemedi.

Dördüncü ders bu körlüğün bedelini sayılaştırıyor. Özel borçtaki büyüme hızı ile işsizlik arasında 1950-2020 aralığında eksi 0,32 olan korelasyon, 1990-2015 kriz penceresinde eksi 0,91’e sertleşiyor. Kredi büyümesi pozitiftken işsizlik düşüyor, negatife döndüğünde sıçrıyor. Keen, Bernanke’nin krediyi salt yeniden dağıtım sayan yaklaşımını hatırlatarak özel borcu yok sayan çerçevenin 2008’i neden harika bir yıl gibi gösterdiğini ve negatif kredinin Büyük Buhran’dan beri ilk kez ortaya çıktığını vurguluyor.

Bileşim yanılgısı

Bir hanehalkı için doğru olanın tüm ekonomi için doğru sayılması, bileşim yanılgısının en yaygın hâli. Daha çok tasarruf otomatik olarak daha çok yatırım üretmez; siz harcamayı yavaşlatınca başkalarının geliri düşer, para bankada birikir ama yeni para yaratılmaz, dolaşım yavaşlar ve talep zayıfladığı için firmalar yatırımı kısabilir. Temsili ajan kurgusu bu yanılgıyı teoriye gömüyor ve bireysel mantığı makro düzeye hatalı biçimde taşıyor. Keen bu başlığı gelecek videolarına bırakırken uyarı net: toplam, parçaların basit toplamı değil.

Enerji ve iklim neden dışarıda kalamaz

İktisat çoğu kez üretimi emek ve sermayenin fabrika içinde buluşması gibi anlatıp enerjiyi ikinci planda fiyatlıyor. Keen’in itirazı gündelik bir metaforla geliyor: enerji olmadan emek ölü bir beden, sermaye ise heykelden ibaret. Alman bir grubun Rus enerjisi kesilirse Alman üretiminin yalnızca yüzde 0,4 düşeceği öngörüsü bu yüzden Keen’e göre veriyle çelişiyor. Oysa dünya enerji kullanımı ve dünya hasılası Ravel grafiklerinde neredeyse birebir iz bırakıyor; enerji yüzde 6 artınca hasıla da benzer oranda artıyor, düşüşte de aynı senkron görülüyor.

Hürmüz modeli ve fonksiyon krizi

Güncel sınav Mart ayındaki Fed çalışması. Hürmüz Boğazı bir yıl kapalı kalsa yıllık büyümenin 1,3 puan düşeceği, küresel büyüme yüzde 3’ün üzerinde olduğu için resesyon olmayacağı hesabı, üretimi Cobb-Douglas tipi bir fonksiyonla modellemeye dayanıyor. Bu fonksiyonda emek, enerji ve sermaye birbirinin yerine geçebilir; biri azalırsa diğerleri telafi eder. Keen’in kullandığı Leontief tamamlayıcılıkta ise biri eksikse çıktı o kadar eksilir, telafi yok. Ravel karşılaştırmasında yüzde 1 enerji kesintisi neoklasik modelde yüzde 0,04, Leontief’te yüzde 1 hasıla kaybı yaratıyor; yüzde 10 kesintide oranlar yaklaşık yüzde 1’e karşı yüzde 10 olarak açılıyor. Fed’in iyimserliği bu varsayım farkında gizli.

Kapanışta Keen beş soru öneriyor: model neyi dışladı, denge varsayımı var mı, özel borç ve kredi hesaba katıldı mı, argüman tek kişi için mi tüm ekonomi için mi çalışıyor, maddi kısıtlar hesaba dahil mi? Bu soruların yanıtı olumsuzsa iddiaya güvenmeyin diyor ve evrimsel bir bakışla parayı ve borcu izlemeyi salık veriyor. Video boyunca araya giren ücretsiz kitap paketi duyurusu 5000’den fazla talep almış, tıklama odaklı başlıkların ise algoritmanın eseri olduğu itirafıyla kapanış tatlı-sert bitiyor. Devam niyetindeyse enerji ve borç merceğinden bugünü okuyan bir sonraki videoya göz kırpıyor.