Ekonomi Neden Hurda Bilim Diye Anılıyor?

Video, kışkırtıcı bir açılışla başlıyor: geleceği kimse öngöremez, ekonomistler ise en az öngörebilenler arasındadır. Alan ne yeni teknoloji üretir ne krizleri güvenilir biçimde önler ne de ekonomiyi yönetmenin en iyi yolu hakkında uzlaşır. Ünlü espriyle ekonomistler son iki durgunluğun on beşini tahmin etmiştir; üstelik yoğun karamsarlığa rağmen son büyük krizi büyük ölçüde kaçırmış, hatta finans sektörünü yok sayan şık modellere dayanarak krize zemin hazırlamışlardır.

Ardından adil bir savunma geliyor: ekonomi, değerli şeylerle insan etkileşimini açıklamaya çalışan bir sosyal bilimdir ve insanlar ile değer yargıları özünde öznel ve kararsızdır. Ulusal ölçekte bir ekonomiyi kontrollü ve tekrarlanabilir deneylere sokmak neredeyse imkansızdır. İşleri zor; fakat videonun tezi tam da burada başlıyor: asıl sorun, alanın bu zorluğu kabul etmek yerine politika yazarken, uyarı verirken ve özellikle tahmin yaparken sınırlarını yok saymasıdır. On ekonomiste eşitsizliğin azalıp azalmadığı sorulduğunda on bir farklı yanıt alınması bu dağınıklığın simgesidir.

Videonun önem gerekçesi de net: fizikçiler daha disiplinli olabilir ama bir kara delik kuramı günlük hayatı ya da seçimi doğrudan etkilemez; ekonomi etkiler. Bu yüzden soru ciddidir: önde gelen ekonomistlerin bile alanın sözde bilime dönüştüğü eleştirisi haklı mı, haklıysa düzeltmek için ne yapılabilir?

İlk yapısal sorun bilimsel yöntemin ekonomi basamağında aksamasıdır. Soru, hipotez, test, analiz ve hakemli yayın zincirinin her halkasında pürüz vardır. Bir kısmı doğaldır; ekonomiyi deney tüpüne koyamayız. Önemli bir kısmı ise insanidir: hangi soruların sorulmaya değer bulunduğu ve yanıtların akademik çevrelerin dışında nasıl sunulduğu. Medyada sürekli duyduğumuz ekonomistler öngörüyor, uyarıyor, buldu kalıplarının arkasında kimlerin olduğu çoğu zaman belirsizdir.

Bu belirsizlik çıkar çatışmasıyla birleşir. Siyasi çizgisi olan düşünce kuruluşlarında çalışan çok sayıda ekonomist vardır; araştırmayı finanse eden şirketlerin hoşuna gidecek sonuçlar üretme baskısı doğar. Asgari ücret artışı işsizliği patlatır türü manşetlerin arkasında bazen bu finansman ilişkisi bulunur. Dikkat çekici ve abartılı tahmin yarışı da buradan beslenir; çünkü medyada yer almak araştırmayı fonlar. Videoda aktarılan kişisel anekdot çarpıcıdır: saygı duyulan bir ekonomist, kapitalizmi açıktan eleştiren bir şey yayımlarsa fonunu kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu söyler. Karşı örnek de verilir: ters kutuptaki bir yayıncı sosyalizmin kusurlarını anlatırsa kendi kitlesini, yani fon kaynağını karşısına alır.

Tahmin karnesi Pennsylvania Üniversitesi araştırmacısı Philip Tetlock'un yaklaşık yirmi yıla yayılan çalışmasıyla belgelenir: 284 uzmandan 82 binden fazla tahmin toplanır ve uzmanlar ortalama olarak şanstan ancak biraz iyi, bazen ise yarını bugünün aynısı sayan basit dışa-vurum algoritmalarından kötü çıkar. En çarpıcı bulgu, medya profili en yüksek uzmanların daha düşük profillilerden kötü performans göstermesidir. Televizyona yakışan özgüven, güçlü görüş ve akılda kalıcı sözler, iyi tahmincilik özelliklerinin neredeyse tersidir. Çalışma yalnızca ekonomistleri kapsamaz ama ekonomik tahminler en çok yayımlanan ve ticari değeri en yüksek tahminler olduğu için ekonomi bu dinamiğe özellikle açıktır.

Siyasallaşma baskısı ikinci yapısal sorundur. Ekonomi siyasetle iç içedir ve bazı sistemler doğal olarak belirli siyasi taraflarla özdeşleşir. Para ve yaşam kalitesi denkleme girince herkes hızla görüş sahibi olur; kimse kötü iş piyasası için Hubble sabitini suçlamaz ama hükümetin çokluğu ya da azlığı rahatça suçlanır ve önceden verilmiş kararı destekleyecek kadar derli toplu analiz sunan bir uzman mutlaka bulunur. İklim bilimi benzetmesi öğreticidir: verisi daha somut bir alanda bile emisyon düzenlemesinden kaçınmak isteyen çıkarlar konuyu gereğinden fazla kutuplaştırır; politika etkisi daha ani ve parasal olan ekonomide baskı daha da güçlüdür. En iyi araştırmacılar sessizce titiz iş yaparken en gürültülü sesler mikrofonu kapar.

Üçüncü sorun ego, ekol ve yaşanmışlıktır. İyi akademisyenlerdeki büyük ego kuramın yanlışlığını kabul etmeyi zorlaştırır; ekoller birbirinin iyi yanlarını görmezden gelir; araştırmacının kişisel tarihi görmek istediği sonucu biçimlendirir. Hiç kimse sicim kuramı bayrağı taşıyan bir diktatörden kaçmadı ama ekonomi bayraklı rejimlerden kaçanlar oldu ve bu deneyimler bakışı etkiler. Alanın bu kirlilikten arınma çabası yoğun matematik modellemeye sarılmak olmuştur. Lisans düzeyinin altında ekonomi eğitimi bugün büyük ölçüde istatistiğin iktisat kuramı çerçevesinde uygulanmasıdır; yani ekonometri. Bu, önyargılara bir disiplin getirir ama tersi de olur: istatistikle uzun süre uğraşan herkes, özellikle dinleyici sonucu duymak istiyorsa, modeli istediği sonucu verecek biçimde kurabilir.

Matematik abartısı eleştirisi 2015'te Nobel ödüllü Paul Romer'in mathiness kavramıyla canlanır: biçimcilik, akıl yürütmeyi netleştirmek yerine akademik siyaseti bilim gibi göstermek için kullanılır. Bedeli 2008'de ödenir. Merkez bankacılığı ve akademik makroekonomide egemen çerçeve olan dinamik stokastik genel denge modelleri kağıt üstünde zariftir ama gerçek bir finans sektörü ve sistemik çöküş mekanizması içermez. Paul Krugman'ın 2009 tarihli Ekonomistler Nasıl Bu Kadar Yanıldı yazısı mesleğin güzelliği hakikat sandığını söyler; Joseph Stiglitz bunu, hastaya yalnızca nezle baktığını söyleyen doktora benzetir. Videonun Friedman okuması da aynı damardadır: 1953'te Friedman, akıl yürütme kusurlu olsa bile isabetli tahmin ve öneri yetiyorsa sorun olmadığını savunur; bilardo benzetmesiyle oyuncu geometri bilmeden isabetli vuruş yapar. İroni şudur: bilardo oyuncusunun sezgisel vuruşları işe yarar, ekonomistlerin tahminleri çoğunlukla yaramaz.

Gözlem sorunu ve gençlik savunusu birbirini tamamlar. Makroekonomide ülkelere değişkenleri sabitlemesi söylenemeyeceği için kuramlar çoğunlukla salt gözleme dayanır. Astronomi de gözleme dayanır ama evrende veri noktası çoktur ve yıldızları tanımlayan sabitler, ekonomiyi tanımlayan kültürel ve demografik etkenler kadar hızlı değişmez. Savaş sonrası Amerika'da işe yarayan bir ticaret politikasının bugünkü Çin'de aynı sonucu vermesi gerekmez. Ekonomi görece genç bir bilimdir; mikrop kuramı öncesi hekimlik kötü kokular anlatısına rağmen kanalizasyonla hastalıkları azaltmıştı. Video bu benzetmeyle bugünkü durumu kan alma aşamasına yerleştirir: tam anlamadığımız sistemleri kabaca dürtüyor, ekonomi ölmezse bunu başarı sayıyoruz. Aydınlanma'dan beri ciddiye alınmasına rağmen yineleme zordur; gözlemlenecek ekonomi sayısı ve bugüne taşınabilir olay örneği sınırlıdır.

Umut bölümü mikroekonomidedir ve somut isimlerle verilir. Son yirmi yılda sağlam deneyler, davranışsal ekonomi ve gerçek tasarım işleri alanı toparlar. 2020'de Paul Milgrom ve Robert Wilson spektrum ihalelerinde milyarlarca dolarlık uygulamalara dönüşen açık artırma kuramı katkılarıyla, 2019'da Abhijit Banerjee, Esther Duflo ve Michael Kremer eğitim ve sağlıkta neyin işe yaradığını rastgele kontrollü deneylerle test eden yoksulluk çalışmalarıyla, Alvin Roth ve Lloyd Shapley böbrek takası gibi eşleştirme sistemlerine giden piyasa tasarımı ve eşleştirme kuramıyla ödüllendirilir. Bunlar değeri insanların biçtiği kaynakları verimli dağıtan, sonuçları ölçülebilir ve tekrarlanabilir sistemlerdir. Makro ise kamunun ilgisini çeker; durgunluk kahinleri isabetli ya da değil manşete çıkar.

Kapanış iki başlıkta toplanır: çoğulculuk ve tevazu. 2008 sonrası 2000'de Fransız öğrencilerin Le Monde'daki açık mektubuyla başlayan ve önce post-otistik sonra Real World Economics Review adını alan hareket, neoklasik tekçiliğe karşı her ekolün katacağı bir şey olduğu fikrini savunur. Videonun son cümlesi bu ruha uyar: bir sonraki durgunluğun, yapay zeka balonunun ve çıktıyı artırıp hane stresini azaltacak ideal vergi politikasının bilinmediğini söylemek yenilgi değil başlangıçtır. Ölçülen her ölçütün hedefe dönüşüp anlamını yitirmesi karşısında alan neyi bilmediğini ne kadar açık söylerse bildiği alanlarda o kadar ciddiye alınır.

Karşıt görüşü en güçlü haliyle kurarsam video bana biraz haksız görünüyor: ekonomi, zor bilimlerden yöntem zayıflığı yüzünden değil hedef büyüklüğü yüzünden geri kalır. İnsan niyetleri ve kurum etkileşimlerinin kurduğu karmaşık bir sistemi laboratuvara sokamamak alanın suçu değildir; aynı para ve kimlik baskısı iklim ve evrim gibi sert bilim kollarını da kutuplaştırır. Bu açıdan ekonominin dağınık yanıtları cehalet değil, çalışılan nesnenin doğasıdır.

Yine de videonun değinip geçmediği sınırlar var. Ekonometrik sonuçların kırılganlığı, yani makul görünen farklı tahmin ve veri temizleme seçimleriyle çelişen sonuçlara varılabilmesi, yalnızca tahmincilerin kibrine indirgenemez; yayımlanma yanlılığı ve tekrarlanabilirlik sorunu sosyal bilimlerin genelinde belgelenmiştir. 2009-2018 arası yaklaşık 3900 sosyal bilim makalesini inceleyen SCORE çalışmasında sonuçların ancak yarısı tekrarlanabildi. Bu tablo, sorunu tek tek kahinlerin değil, teşvik ve yöntem düzeninin sorunu yapar.

Doğrulanabilirlik merceğinden bakınca videonun en güçlü dayanakları bağımsız kaynaklarla da ayakta durur: Tetlock'un 284 uzman ve 82 bini aşkın tahminlik izleme çalışması, Romer'in 2015 mathiness eleştirisi ve DSGE modellerinin finans sektörünü dışarıda bıraktığı tespiti literatürde karşılığı olan iddialardır. Buna karşılık videodaki anonim fon anekdotu ve dublajlı altyazıdaki tekil sayılar karar anında tek başına dayanak yapılmamalıdır; hangi düşünce kuruluşunun hangi araştırmayı fonladığı ve hangi modelin hangi varsayımla çalıştığı, politika ciddiye alınmadan önce ayrıca denetlenmelidir.

Benim pratik çıkarımım şudur: bu video politika okuryazarlığı isteyen herkes için yararlı bir başlangıçtır ama yatırım takvimi veren bir kehanet arayan için değildir. Makro tahminleri bir takvim gibi değil, senaryo aralığı gibi okurum; mikro taraftaki deneysel ve tasarım işlerini ise çok daha ciddiye alırım. Alanın bilmediğini açık söylemesi bende güveni azaltmaz, artırır.

ekonomi · tahmin · ekonometri · makroekonomi · mikroekonomi · nobel