Çin Milyarderlerin Offshore Kasasına El Koyuyor: Vergi Denetiminin Perde Arkası

Çin şu günlerde vergi kaçırma ve vergiden kaçınma hamlelerine karşı kapsamlı bir sıkılaşma yürütüyor. Hedefte yurtdışında tutulan gelirler, kıyı ötesi varlıklar ve zenginlerin servetini korumak için kurduğu trust yapıları var. Denetim o kadar geniş yankı buldu ki Hong Kong ile anakara arasındaki iş hacmi nedeniyle HSBC hisseleri bile sarsıldı.

Önce tablonun tamamına bakalım. Çin, ekonomisinin büyüklüğüne oranla büyük ülkeler arasında en az vergi toplayanlardan biri. 2024 yılında vergi gelirlerinin milli gelire oranı yalnızca yüzde 7 civarındaydı, tarihteki en yüksek seviye bile yüzde 10 olmuştu. Karşılaştırma için Amerika Birleşik Devletleri yüzde 11'in biraz altında, OECD ortalaması ise yüzde 15'e yakın seyrediyor. Komünist Parti ile yönetilen bir ülkenin gelişmiş ekonomilerin ortalamasından daha düşük oranda vergi toplaması ilk bakışta şaşırtıcı görünüyor.

Paranın nereden geldiği daha da ilginç. Satış vergileri toplam vergi gelirinin yüzde 39'unu oluşturarak en büyük dilimi alıyor. Buna karşılık bireysel gelir vergisinin payı yüzde 8'in biraz üzerinde. Oysa Amerika Birleşik Devletleri'nde bireysel gelir vergisi federal gelirlerin neredeyse yarısını karşılıyor. Yani Çin'de tüketim vergilendiriliyor, kişisel gelir neredeyse vergilendirilmiyor.

Bunun bir kısmı yoksullukla açıklanıyor. Kişi başına milli gelir yaklaşık 13 bin 800 dolar düzeyinde, Dünya Bankası'nın yüksek gelirli ülke saydığı 14 bin 50 dolar eşiğinin hemen altında. Kıyı kentleri ile kırsal iç kesimler arasında dev bir uçurum var ve pazarda sebze satan küçük bir çiftçinin izini sürmek, getireceği vergiden daha pahalıya mal oluyor. Üstelik kırsalda kamu hizmetleri büyük şehirlere göre çok daha zayıf olduğu için, azıcık geliri olana dokunmamak devleti de rahatlatıyor.

Ücretli çalışan kesim için de tablo benzer. Gelir vergisi tarifesi oldukça artan oranlı ve kesintiler cömert; 2018 reformuyla aylık vergisiz dilim 3 bin 500 yuandan 5 bin yuana çıkarıldı, üzerine çocuk eğitimi, yaşlı bakımı, konut kredisi faizi ve kira indirimleri eklendi. Sonuçta gelir vergisi ödeyenlerin sayısı 187 milyondan 64 milyon civarına indi. 1,4 milyarlık ülkede bu, nüfusun yüzde 5'inden azının tüm bireysel gelir vergisi tabanını taşıması demek. Bu daralma büyük ölçüde bilinçli bir tercihin ürünü.

Sorun şu ki videonun iddiasına göre zenginler de vergi ödemiyor. Kâğıt üzerinde en üst dilim yüzde 45 ve yaklaşık çeyrek milyon dolarlık gelire uygulanıyor. Ama pratikte maaş gelirini düşük vergili kalkınma bölgelerinde sahte serbest meslek kaydıyla göstermek, paravan şirket üzerinden ücret yönlendirmek veya gerçek ödemeden düşük tutar yazan ikinci bir sözleşme düzenlemek gibi yöntemler yaygın. Denetim ise uzun yıllar keyfî uygulandı. Bazı iktisatçılar bu düzeni varlıklı kesimi hizada tutan bir tür Faustçu pazarlık olarak okuyor: herkes kuralı esnettiğini biliyor, devlet de biliyor; çizgide durdukça kimse yakından bakmıyor, çizgi aşılınca vergi denetimi sopası iniyor. Bu yorumun doğrulanması imkânsız ama örüntü dikkat çekici.

Örüntünün ünlü örnekleri var. Oyuncu Fan Bingbing, bir film çekimindeki çifte sözleşme iddialarının ardından yaklaşık 129 milyon dolarlık vergi ve ceza ödemek zorunda kaldı. Canlı yayın perakendecisi Huang Wei ise 210 milyon dolar civarında vergi ve cezaya çarptırıldı, üstelik bütün büyük platformlardaki hesapları saatler içinde kapatıldı. Bunlar yalnızca haber olanlar; aynı ilgiyi görmeyen binlerce varlıklı kişi olduğu tahmin ediliyor.

Hukuki cephede asıl kırılma şu: denetlenenlerin çoğu zaten kanunen vergiye tabiydi. Çin'de yerleşik sayılanlar, yani ülkede ikamet eden veya takvim yılında 183 günden fazla kalanlar, dünya genelindeki gelirleri üzerinden vergilendiriliyor; yurtdışı temettü, sermaye kazancı veya Vancouver'daki bir dairenin kirası gibi kalemler, ödenen yabancı vergiye mahsup imkânıyla genelde yüzde 20 götürü orana tabi. Trust yapılarında ise Maliye Bakanlığı ile Vergi İdaresi'nin Temmuz 2026'da yayımladığı düzenleme, hukuki mülkiyetin arkasına bakıp varlığı fiilen kimin kontrol ettiğine ve kim yararlanıyorsa onda vergiyi arıyor; trusta devir, doğan kazanç üzerinden yüzde 20 vergiye bağlandı. Buna bir de 100'den fazla ülkenin banka hesap verisini her yıl otomatik paylaştığı ortak raporlama standardı eklenince, Çin vergi idaresi yaklaşık 7 yıldır yabancı aracı kurumlardaki hesapları gösteren dosyaları zaten alıyordu. Son aylarda eyalet yönetimleri yurtdışı yatırım gelirini beyan etmeyenler hakkında tebliğler yayımlamaya başladı, gecikme faizi günlük yüzde 0,05 işletiliyor. 1,4 milyar insanı denetlemek imkânsız ama raporlama dosyasındaki birkaç bin isme tebliğ göndermek hem mümkün hem ucuz.

Peki neden şimdi? Cevabın bir kısmı kuruyan gelir musluğunda. Çin en az yirmi yıldır düzenli vergiye pek ihtiyaç duymadan, kentsel arazilerin 70 yıllık kullanım haklarını müteahhitlere açık artırmayla satarak finanse ediliyordu. Arazi satış gelirleri 8,7 trilyon yuanla zirve yapmış, birçok kentte yerel yönetimin harcayabildiği paranın üçte birini oluşturmuştu. Tek bir çekle gelen bu para, yüz milyonlarca çalışanın maaşını kovalamaktan çok daha kolaydı. Ama büyük müteahhit iflaslarının ardından emlak piyasası sert yavaşladı ve arazi satış gelirleri zirveden yaklaşık yüzde 52 düşerek 2025 yılında 4,1 trilyon yuana geriledi; arada yaklaşık 4,6 trilyon yuanlık bir açık oluştu. Shanghai ve Chongqing'de 2011'den beri küçük emlak vergisi denemeleri var ama düşen konut fiyatları ortamında konutu vergilemek fiyatları daha da baskılayacağı için çıkmaz sokak gibi görünüyor.

İyi haber, ekonominin başka cephelerinin güçlü olması. Çin geçen yıl yaklaşık 1,2 trilyon dolarlık ticaret fazlası verdi; makine, elektronik, batarya ve taşıtların sürüklediği bu fazla tarihte bir ülkenin gördüğü en büyük rakam. Bunlar gerçek şirketlerin kazandığı, gerçek insanlara ödenen gerçek gelirler; emlak piyasasının toparlanmasını beklemekten çok daha dayanıklı bir vergi tabanı vaat ediyor. Bir de nüfus boyutu var: nüfus 2022'de 1961'den beri ilk kez azaldı ve kentsel çalışan emeklilik fonunun rezervlerini 2035 civarında tüketeceği öngörülüyor. Pekin emeklilik yaşını yükseltti ve fonları ulusal havuzda topladı; bu adımlar tarihi öteledi ama sorunun gerçek olduğunun da itirafı sayılır. Çalışan nüfus daralırken tabanı oran daha da bozulmadan genişletmek gerekiyor.

Son katman ise kontrol. Parası Singapore'daki bir trustta veya Sydney'de bir dairede duran biri, tüm serveti ülke içinde duran birine göre konuşurken, kural esnetirken veya ülkeyi terk ederken kendini daha rahat hissediyor. Bunun muhalif avına kadar uzanması şart değil; kaçış supabı kapatılan bir işverenden hesap sormak da çok daha kolay hale geliyor. Gerçekçi tahmin, ikisinin de doğru olduğu: Çin'in hem yeni paraya hem de denetime ihtiyacı var ve aynı politika ikisini birden sağlıyor. Önümüzdeki dönemde izlenecek başlıklar belli: fiilen tahsil edilen tutarlar, sermaye çıkışındaki hızlanma ve Hong Kong finans merkezine yansıma.

Bana kalırsa videonun en güçlü iddiası da en ciddiye alınması gerekeni: ortada yeni bir vergi yok, kanunda zaten yazan tahsil ediliyor. Benim bağımsız kaynaklarda doğruladıklarım bunu destekliyor: Maliye Bakanlığı ile Vergi İdaresi'nin 24 Temmuz 2026 tarihli trust düzenlemesi gerçekten var ve kazanç üzerinden yüzde 20 vergiyi kurala bağlıyor; Maliye verilerine dayanan haberler arazi satış gelirlerinin 2021 zirvesinden yüzde 52 düşerek 2025'te 4,1 trilyon yuana indiğini teyit ediyor. Karşıt görüşü de hakkıyla koyayım: bunu alkışlayan iktisatçıların dediği gibi, zenginlerin offshore parasını vergilemek adaletin gecikmiş hali olabilir ve bizim hükümetlerimizin de öğreneceği şeyler olabilir.

Eksik taraflar ise videoda hiç test edilmiyor. Yedi yıl boyunca biriken raporlama verisi neden şimdi kullanıldı, video bunu mali sıkışmayla açıklıyor ama ispatlamıyor; hedefli tebliğler kısa vadede kasa doldurur ama orta vadede varlıklı kesimin göçünü ve sermaye çıkışını hızlandırabilir. Trust yapıları tek hamleyle bitmez, yeniden kurulur; yüzde 20 götürü oran ile mahsup mekanizmasının pratikte ne kadar tahsilat üreteceği henüz bilinmiyor. Hong Kong finans merkezine yansıma da tek bir hisse hareketiyle ölçülemez.

Doğrulanabilirlik notlarımı açık yazayım. Emeklilik fonunun 2035'te tükenmesi yeni bir olgu değil, 2019 tarihli bir akademi projeksiyonu; videodaki ticaret fazlası ve vergi oranları ise genel tablolarla uyumlu görünüyor. HSBC ve raporlama dosyalarındaki isimlere gönderilen tebliğler gibi tek-kaynaklı iddialar karar anında bağımsız teyit ister. Bir de çıkar notu: videonun ortasında ücretli bir tanıtım kuşağı var, küçük ölçekli bir yapay zekâ satış şirketinin hisseleri anlatılıyor ve içeriğin bir sermaye şirketi tarafından finanse edildiği açıklanıyor. Bu, videonun vergi analizini çürütmez ama yayıncının gelir modelini bilerek izlemek gerekir.

Benim pratik çıkarımım şu: Çin maliyesini takip edenler için bu denetim bir başlangıç, tek seferlik bir kampanya değil. Kalıcı bir taban inşası olarak okunmalı; izleyeceğim metrikler fiilen tahsil edilen tutarlar, varlıklı göçü verileri ve Hong Kong üzerinden akan sermaye olacak. Portföyünde Çin bağlantılı varlık olanlar için mesaj, vergi riskinin artık fiyatlanması gerektiği. Geri kalanımız için ise ders genel: ortak raporlama çağında offshore opaklığa güvenerek plan yapan her servet, er ya da geç aynı tebliğle tanışır.

çi̇n · mi̇lyarder vergi̇si̇ · offshore